दिपेन्द्र प्रसाद अवस्थी
शरदको कञ्चन क्षितिज र पर्वको पदचाप
कात्तिकको पारिलो घाम, नीलो र कञ्चन आकाश अनि सिरसिर बहने न्यानो हावासँगै नेपालीहरूको दोस्रो महान् पर्व तिहार (यमपञ्चक) घर-आँगन र मन-मस्तिष्कमा भित्रिन्छ। वर्षाको हिलो, भेल र कालो बादल पखालिएर प्रकृतिले सबैभन्दा सुन्दर, सौम्य र पावन रूप धारण गरेको बेला आउने तिहार केवल धार्मिक चाड वा तिथि-मितिको गणना मात्र होइन। यो मानव चेतना, प्रकृतिको सौन्दर्य र जीवजगत्को अन्योन्याश्रित सम्बन्धको भव्य सांस्कृतिक एवं साहित्यिक उत्सव हो।
खेतबारीमा ढकमक्क फुलेका सयपत्रीका पहेँला थुङ्गा, पाखा-पखेरामा सुवास छरिरहेका मखमली र गोदावरीका फूल, अनि मझेरीमा पाकिरहेको तातो सेलरोटीको बास्नाले सिङ्गो वातावरण उत्सवमय बनाउँछ। तिहारअघि नै गाउँघरका भित्ता रातो माटो र कमेरोले नयाँ जीवन पाउँछन् भने सहरका घर आधुनिक बत्तीका लहरले सजिन्छन्। तर यस पर्वको वास्तविक सौन्दर्य बाहिरी झिलिमिलीमा मात्र सीमित छैन। यो नेपाली समाजको इतिहास, मनोविज्ञान, पारिवारिक संवेदना, सामाजिक सद्भाव र दार्शनिक गहिराइको विशाल क्यानभास हो।
यमपञ्चकको दार्शनिक उचाइ: प्रकृति र सृष्टिप्रतिको आभार
तिहारका पाँच दिनमा गरिने पूजाले हाम्रा पूर्वजहरू कति दूरदर्शी र संवेदनशील थिए भन्ने प्रष्ट पार्छ। विश्वका धेरैजसो संस्कृतिमा मानवकेन्द्रित पूजा-आजा र उत्सव पाइन्छन्, तर नेपाली संस्कृतिमा मानवबाहेकका जीवजन्तु र प्रकृतिलाई ईश्वरको दर्जा दिई पूजा गर्ने अद्वितीय परम्परा छ।
काग पूजा: सन्देशवाहक पन्छीका रूपमा कागको पूजा गरी प्रकृतिसँगको सामीप्य प्रकट गरिन्छ। वातावरणीय दृष्टिले पनि कागले प्रकृति स्वच्छ राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
कुकुर पूजा: मानवजातिको सबैभन्दा वफादार साथी कुकुरको पूजा गरेर उसको सुरक्षा, सत्यनिष्ठा र योगदानको सम्मान गरिन्छ।
गाई र गोरु पूजा: कृषिप्रधान नेपाली समाजमा समृद्धिको प्रतीक गाई र श्रमको प्रतीक गोरुको पूजाले जनजीवनमा पशुपन्छीको महत्त्व दर्शाउँछ।
गोवर्धन पूजा: पहाड, जलस्रोत र सम्पूर्ण प्राकृतिक सन्तुलनको रक्षा नै मानव जीवनको मूल आधार हो भन्ने वातावरणीय चेतना यस दिनले दिन्छ।
यसले हाम्रा पूर्वजले वातावरण र जीवजन्तुको संरक्षणलाई धर्म र संस्कृतिसँग कति सुन्दर ढङ्गले जोडेका रहेछन् भन्ने पुष्टि गर्छ।
दीपावली र मनको उज्यालो
औँसीको सबैभन्दा अँध्यारो रातमा मनाइने दीपावलीले गहिरो दार्शनिक सन्देश दिन्छ: अन्धकार जतिसुकै घनीभूत भए पनि एउटा सानो दियोको उज्यालोले त्यसलाई चिर्न सक्छ।
विगतमा घर-आँगनमा तोरीको तेल हालेर माटोका दियो बालिन्थे, जसको बास्ना र उज्यालोमा अलौकिक पवित्रता हुन्थ्यो। आज समयसँगै रङ्गीचङ्गी बत्तीले सहर र गाउँ सजिन्छन्। तर बाहिर बालिने उज्यालोभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण मनभित्रको उज्यालो हो। मनमा ईर्ष्या, द्वेष र अज्ञानताको अँध्यारो छ भने बाहिरका हजारौँ बत्तीले पनि हामीलाई उज्यालो दिन सक्दैनन्। तसर्थ लक्ष्मी पूजाको दिन धन-धान्यकी देवीको स्वागत गर्दा हामीले मनभित्रको नकारात्मकता हटाएर ज्ञान र करुणाको दियो बाल्नुपर्छ।
देउसी-भैलो र सामाजिक भातृत्व
तिहारको अर्को सुन्दर पक्ष देउसी र भैलो हो। मौलिक भाका, मादलको ताल र परम्परागत पहिरनमा सजिएर घर-घर पुगी गाइने देउसी-भैलोले गाउँघर र सहरमा बेग्लै रौनक ल्याउँछ।
"हे औँसीको बार, गाईतिहार हो भन... हामी त्यसै आएनौँ, बलिराजाले पठाएको..."
यी शब्द केवल गीत होइनन्, यिनले छिमेकी र समाजलाई जोड्ने पुलको काम गर्छन्। देउसी-भैलोबाट सङ्कलित रकम धेरैजसो समूहले सामाजिक, शैक्षिक वा सांस्कृतिक कार्यमा लगाउने परम्पराले समाजमा सहकार्य र एकताको भावना बढाएको छ।
भाइटीका: सप्तरङ्ग र अमरत्वको कामना
तिहारको अन्तिम तथा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिन भाइटीका हो। दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको पवित्र, निष्छल र निस्वार्थ प्रेमको प्रतीकका रूपमा यो दिन मनाइन्छ।
ओखर फुटाउनु: ढोकाको सँघारमा राखेर ओखर फुटाउनुले दाजुभाइको जीवनमा आउने कष्ट र बाधा-अड्चन रोक्ने विश्वास गरिन्छ।
तेल र जलको घेरा: दाजुभाइको वरिपरि तेल र जलको घेरा हाल्नुले उनीहरूलाई कुनै अनिष्टले छुन नसकोस् भन्ने सुरक्षा कवचको काम गर्छ।
सप्तरङ्गी टीका र मखमली: निधारमा सजाइने सप्तरङ्गी टीकाले जीवनका विविध रङको प्रतिनिधित्व गर्छ। कहिल्यै नओइलाउने मखमली र सयपत्रीको मालाले दाजुभाइको आयु र सम्बन्ध सधैँ अमर रहोस् भन्ने कामना गर्छ।
हाँसो, रोदन र परदेशीको व्यथा: भूमण्डलीकृत नेपाली समाज
तिहार केवल रमाइलो र उज्यालोको पर्व मात्र होइन, यो नेपाली समाजको सामाजिक-आर्थिक यथार्थ र मानवीय संवेदनाको ऐना पनि हो। आज नेपाली समाज विश्वका विभिन्न कुनामा छरिएको छ, जसले गर्दा तिहारमा खुसी र रोदनका फरक-फरक रङ देखिन्छन्।
खाडी र मलेसिया: मरुभूमिको पसिना र अश्रुधारा
खाडीको ५० डिग्री सेल्सियस तापक्रममा वा मलेसियाका कारखानामा कडा श्रम गरिरहेका लाखौँ नेपाली युवाका लागि तिहार दुख्ने सम्झना बनेर आउँछ। पठाएको रेमिट्यान्सले घरमा बत्ती र सेलरोटी त पुग्छ, तर भाइटीकाको दिन साँघुरो कोठामा बसेर मोबाइलको सानो पर्दामा दिदीबहिनीको हातमा सजिएको मखमलीको माला हेर्दै आँसु झार्ने दाजुभाइको पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न सकिँदैन।
भारत (मुग्लान): नजिकको परदेश र भोकको लडाइँ
सुदूरपश्चिम र मध्यपश्चिमका गाउँबाट पुस्तौँदेखि भारतका सहरमा मजदुरी गर्न जाने दाजुभाइको व्यथा पनि कम छैन। नाकामा लाग्ने भीड, सेक्युरिटी गार्ड र ढाक्रेका रूपमा रात-दिन घोटिनुपर्ने बाध्यताबीच उनीहरूका लागि चाडपर्व आमा र घरको सम्झनामा टोलाउने दिन बन्छन्।
अमेरिका, अस्ट्रेलिया र युरोप: चम्किला सहरभित्रको मौन एकाकीपन
पश्चिमा विकसित मुलुकमा पुगेका युवाको जीवन बाहिरबाट भव्य देखिए पनि भित्र गहिरो एकाकीपन हुन्छ। काम, पढाइ र ऋणको तीव्र दबाबबीच चौबीसै घण्टा मेसिनजस्तै दौडनुपर्ने बाध्यताले त्यहाँका नेपाली डलर त कमाउँछन्, तर आफ्ना मान्छेसँग बसेर तिहारको वास्तविक मिठास र आत्मीयता साट्न पाउँदैनन्।
मनभित्रको उज्यालोतर्फको यात्रा
तिहार केवल वार्षिक पर्व मात्र होइन, जीवनलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्ने दार्शनिक प्रयोगशाला पनि हो। यसले मानिसलाई प्रकृतिको सम्मान गर्न, पशुपन्छीप्रति करुणा राख्न, सामाजिक सद्भाव कायम राख्न र पारिवारिक सम्बन्ध नवीकरण गर्न सिकाउँछ।
माटोको दियोले आफू बलेर अरूलाई उज्यालो दिएझैँ हामीले पनि आफ्नो जीवन अरूको सेवा, भलाइ र सकारात्मकतातर्फ मोड्न सक्नुपर्छ। बाहिरका झिलिमिली बत्तीजस्तै हाम्रा विचार, भावना र दृष्टिकोण पनि उज्याला र पवित्र बनून्।
यो तिहारले परदेशमा रहेका सबै दाजुभाइलाई छिट्टै आफ्नै आँगनमा फर्किने वातावरण बनाओस्, रित्ता मनमा आशाको दियो बालोस्, र देश-विदेशमा रहेका हरेक नेपालीको घर-आँगनमा सुख, शान्ति, समृद्धि र सुस्वास्थ्यको उज्यालो फैलाओस्।
सबैमा प्रकाश, उमङ्ग र आत्मीयताको महान् उत्सव तिहारको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना!
