निधारको रातो अक्षतामा कोरिने आत्मसम्मान र पहिचानको अमर कथा
दीपक राज अवस्थी
‘समय, शक्ति र सामीप्यको महासङ्गम: ‘दशैं’’ विषयवस्तु, भाषा, दार्शनिक गम्भीरता र अभिव्यक्ति शैलीका हिसाबले अत्यन्तै उत्कृष्ट, भावुक र समृद्ध छ।
प्रुफरिडिङ (Proofreading) गर्दा व्याकरण, शब्द जोड/घटाउ (Spacing), वर्णविन्यास (Spelling) र वाक्य गठनमा देखिएका सानातिना त्रुटिहरूलाई सच्याएर तल पूर्ण रूपमा परिमार्जित र शुद्ध पाठ तयार पारिएको छ:
परिमार्जित तथा शुद्ध पारिएको पाठ (Proofread Text)
समय, शक्ति र सामीप्यको महासङ्गम: ‘दशैं’
निधारको रातो अक्षतामा कोरिने आत्मसम्मान र पहिचानको अमरकथा
शरद ऋतुको आगमनसँगै प्रकृतिको क्यान्भास फेरिन्छ। मनसुनका गह्रौँ र काला बादलहरू पन्छिएर निलो आकाश छर्लङ्ग हुन्छ। खेतका फाँटहरूमा सुनौलो धानका बालाहरू हावाको मन्द गतिमा ढकमक्क झुलिरहेका हुन्छन्। बाटोघाटोका छेउछाउमा फुलेका मखमली र सयपत्रीका फूलहरूले प्रकृतिलाई दुलहीझैँ सिँगारेका हुन्छन्। यही समय गाउँका डाँडाकाँडा र सहरका गल्लीहरूमा एउटा अलौकिक सुवास फैलन्छ— माटो र जौको सामीप्यबाट उम्रेको जमराको सुगन्ध, रेडियो र टेलिभिजनका तरङ्गबाट पोखिने मालश्री धुनको गम्भीर झङ्कार, अनि वर्षौंपछि भेटिने आशामा धड्किएका छातीहरूको ढुकढुकी! हो, नेपालीको आँगनमा फेरि महापर्व विजयादशमी अर्थात् दशैंको सुवास ओर्लिएको छ।
दशैं केवल १५ दिनको पात्रोको पाना वा बिदाको मेसो मात्र होइन। यो त भूगोलभरि छरिएका, मरुभूमिको तातो हावामा पसिना बगाइरहेका, हिउँका कणहरूसँग जुधिरहेका र आफ्नै माटोको काखमा सङ्घर्ष गरिरहेका करोडौँ नेपाली मनहरूलाई एउटै मखमली सूत्रमा बाँध्ने सांस्कृतिक महासङ्गम हो। यो चाड नेपाली हुनुको आत्मसम्मान, माटोप्रतिको अगाध माया र पुर्खाले सुम्पेको अमूल्य पहिचानको उत्सव हो।
दार्शनिक तथा शास्त्रार्थ: असत्यको हार, शक्ति साधना र चेतनाको पुनर्जागरण
वैदिक साहित्य, तन्त्रशास्त्र र हिन्दू दर्शनमा दशैंलाई मूलतः दुई ठूला पौराणिक प्रसङ्गहरूसँग जोडेर हेरिन्छ— भगवती दुर्गाको शक्ति साधना र मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीरामको विजयोत्सव।
महिषासुर वध र शक्ति साधनाको दर्शन
'देवी भागवत' र 'मार्कण्डेय पुराण' अन्तर्गतको 'दुर्गा सप्तशती' (चण्डी) मा वर्णन गरिए अनुसार, त्रेतायुगभन्दा पूर्व जल, थल र आकाशमा महिषासुर नामक आसुरी शक्तिको आतङ्क चरम सीमामा पुगेको थियो। उसले पाएको वरदानका कारण देवताहरू पराजित भए र स्वर्गलोकबाट लखेटिए। ब्रह्मा, विष्णु र महेशसहित समस्त देवताहरूको शरीरबाट निस्किएको दिव्य तेज, क्रोध र ऊर्जा सङ्ग्रहित भई भगवती दुर्गाको प्राकट्य भयो।
देवी दुर्गाले नौ दिन र नौ रातसम्म विभिन्न रूप धारण गरी (शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री) महिषासुरको विशाल सेनासँग महासङ्ग्राम गर्नुभयो। अन्ततः आश्विन शुक्ल दशमीका दिन देवीले महिषासुरको वध गरी त्रिलोकलाई भयमुक्त बनाउनुभयो। यो केवल एउटा पौराणिक कथा मात्र होइन; यो त मानिसभित्र रहेका काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद र मात्सर्य जस्ता ६ वटा आन्तरिक 'महिषासुर'हरूलाई मारेर आन्तरिक चेतना र शक्ति जगाउने दार्शनिक सन्देश पनि हो।
दुर्गा सप्तशतीमा भगवतीको प्रार्थना गर्दै भनिएको छ:
सर्वमङ्गलमङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
(अर्थ: हे सबै प्रकारको मङ्गल गर्ने कल्याणमयी, सबै पुरुषार्थ सिद्ध गर्ने, शरण दिन योग्य, तीन नेत्र भएकी हे गौरि नारायणी! तपाईंलाई बारम्बार नमस्कार छ।)
श्रीरामको रावणमाथि विजय र लोककथा
अर्को प्रसङ्ग अनुसार त्रेतायुगमा भगवान् श्रीरामले अधर्मी रावणसँगको युद्धमा विजय प्राप्त गर्नका लागि आश्विन नवरात्रको व्रत बसी नौ दिनसम्म भगवती दुर्गाको कठोर आराधना गर्नुभएको थियो। देवीको कृपा प्राप्त भएपछि दशमीका दिन श्रीरामले रावणको वध गर्नुभयो। त्यसैले दशैंलाई 'विजयादशमी' अर्थात् असत्यमाथि सत्यको, अधर्ममाथि धर्मको र अन्यायमाथि न्यायको अन्तिम विजयको प्रतीक मानिन्छ।
घटस्थापनादेखि कोजाग्रतसम्म: १५ दिने साधना र अनुष्ठानको विस्तृत यात्रा
दशैं केवल एक वा दुई दिनको उत्सव होइन, यो १५ दिनसम्म शृङ्खलाबद्ध रूपमा मनाइने महाअनुष्ठान हो:
घटस्थापना (प्रतिपदा): बिहानै चोखो भई पूजाकोठा वा दशैंघरमा पवित्र नदीको बालुवा र माटो थुपारेर त्यसमा जौ, मकै वा गहुँ छरिन्छ। माटोको कलश (घट) मा जल भरेर गणेश र दुर्गाको आह्वान गरिन्छ। अँध्यारो कोठामा उमारिएको यही पहेँलो र रेशमी अङ्कुरलाई जमरा भनिन्छ, जुन समृद्धि, निरोगिता र वनस्पति जगतप्रतिको सम्मानको प्रतीक हो।
द्वितीयादेखि षष्ठीसम्म: यी दिनहरूमा नवदुर्गाका विभिन्न रूपहरूको नियमित पूजा-आराधना र चण्डी पाठ गरिन्छ। घर-घरमा आध्यात्मिक वातावरण कायम रहन्छ।
फूलपाती (सप्तमी): नवपत्रिका (केरा, दारिम, धान, हरिद्रा, मानक, कचु, बेल, अशोक र जयन्ती) भित्र्याउँदै गोरखा दरबारबाट ल्याइएको फूलपाती काठमाडौँको हनुमानढोकास्थित दशैंघरमा भित्र्याइन्छ। यस दिन सैनिक टुकडीले दिने सलामी र काठमाडौँको टुँडिखेलमा हुने हर्षबढाइँले चाडको सानलाई अझ उँचो बनाउँछ।
महाअष्टमी र कालरात्रि: आठौं दिन देवी महाकालीको पूजा गरिन्छ। मध्यरातमा 'कालरात्रि' पूजा गरी साधकहरूले शक्ति साधना गर्छन्। यस दिन बलि दिने वा सात्विक रूपमा कुभिन्डो र नारियल काटेर सात्विक बलि दिने परम्परा छ।
महानवमी: नवमीका दिन सिद्धिदात्री देवीको पूजा गरिन्छ। यस दिन सवारी साधन, मेसिन, हातहतियार, कलकारखाना र कार्यस्थलका औजारहरूको पूजा (विश्वकर्मा पूजाको रूप) गरी श्रम र प्रविधिप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गरिन्छ।
विजयादशमी (मुख्य दिन): दशैंको सर्वोत्कृष्ट दिन! यस दिन मान्यजन र अग्रजहरूको हातबाट रातो अक्षताको टीका, पहेँलो जमरा र कानमा फूल सिउरिएर आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। टीकाको यो क्रम पूर्णिमासम्मै जारी रहन्छ।
कोजाग्रत पूर्णिमा: 'को जाग्दछ?' (को जागृत छ?) भन्ने मर्मका साथ पूर्णिमाको रात महालक्ष्मीको पूजा गरी जाग्राम बसेपछि १५ दिने दशैंको औपचारिक समापन हुन्छ।
मन्त्रको गम्भीर सामर्थ्य: सुन्नेको हृदय र दिनेको आत्मा छुने आशीर्वाद
दशैंमा अग्रजहरूले निधारमा रातो टीका र जमरा टाँसिदिँदा भनिने मन्त्रहरू केवल संस्कृतका श्लोक मात्र होइनन्, यी त मानव जीवनका लागि आवश्यक सम्पूर्ण गुण, मर्यादा र ऊर्जाको सङ्गालो हुन्।
पुरुषहरूका लागि आशीर्वाद मन्त्र:
आयुर्द्रोणसुते श्रियो दशरथे शत्रुक्षयो राघवे
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्योधने ।
शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते
विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥
महिलाहरूका लागि शक्ति र रक्षाको मन्त्र:
जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी ।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते ॥
(मन्त्रको अर्थ: सबैभन्दा श्रेष्ठ 'जयन्ती', मङ्गल गर्ने 'मङ्गला', अज्ञानता नासिदिने 'काली', कल्याणकारी 'भद्रकाली', संसारलाई धारण गर्ने 'कपालिनी', दुःख हर्ने 'दुर्गा', सहनशील 'क्षमा', र पालनपोषण गर्ने 'धात्री' नामले विभूषित देवी! तपाईंले यस नारीलाई सधैं रक्षा र शक्ति प्रदान गर्नुहोस्।)
तिलक ग्रहण गर्दा भनिने मन्त्र:
तिलकं विप्रहस्तेन ललाटे दासधारणम् ।
आयुष्यं वर्चस्यं रायस्पोषमौद्भिदम् ॥
(मन्त्रको अर्थ: अग्रज वा गुरुको हातबाट निधारमा लगाइएको यो पवित्र तिलकले दीर्घायु (आयुष्य), मुहारको तेज (वर्चस्य) र धन-समृद्धि (रायस्पोष) प्रदान गरोस्।)
लोकसंस्कृतिको क्यान्भास: चङ्गा, पिङ, भान्सा र आँसुको सङ्गम
दशैंको रमाइलो केवल पूजापाठ र मन्त्रमा मात्र सीमित छैन, यो त हाम्रा जीवनका हरेक लोकसांस्कृतिक रङहरूसँग गाँसिएको छ:
खुला आकाशमा चङ्गाको उडान: "चेट्..." को नारासँगै आकाशमा लडाइने चङ्गाले मानिसलाई जीवनका दुःख-कष्ट र निराशा बिर्सेर खुला आकाशमा पखेटा फेटाउन सिकाउँछ।
लिङ्गे पिङको सरर्र हावा: गाउँका चौतारामा गाँसिएका बाँसका विशाल लिङ्गे पिङमा मच्चिँदाको आनन्द र "वर्षमा एकपटक भए पनि धर्ती छाड्नुपर्छ" भन्ने लोकविश्वासले संस्कृतिलाई जीवन्त बनाएको छ।
भान्साको सुवास र जमघट: खसीको पकुवा, काँक्राको सिन्की, सेलरोटी र तातो चियाको चुस्कीसँगै जुवा-तास वा कौडाको खालमा बसेर आफन्तहरूबीच हुने हाँसो-ठट्टाले सम्बन्धहरूलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ।
अङ्कमाल र खुसीको छचल्को: परदेशको तातो हावाबाट ओर्लिएको छोरो, सहरबाट फर्किएकी छोरी र गाउँका बुढापाका आमाबुवाको आँखामा छचल्किएको खुसीको आँसु— यो दृश्य दुनियाँको कुनै पनि धनसँग तुलना हुन सक्दैन।
समाजशास्त्र र अर्थशास्त्र: मनहरू जोड्ने 'रिचार्ज स्टेसन'
दशैंको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यसको सामाजिक र आर्थिक पुनर्निर्माण हो।
पारिवारिक पुनर्मिलन र सद्भाव: पुराना रिस, राग, मनमुटाव र तीता-मीठा भुलहरूलाई बिर्सेर मान्यजनको पाउ छुनु र आशीर्वाद लिनुले नेपाली समाजलाई एकताको डोरीमा बाँधेको छ।
अर्थतन्त्रको चलायमानता: सहर र परदेशबाट गाउँतर्फ पैसा, कपडा र नयाँ प्रविधिको प्रवाह हुन्छ। खसीबोका, च्याङ्ग्रा, फलफूल, नयाँ कपडा र खाद्य सामग्रीको खरिदबिक्रीले देशको सुस्ताएको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँछ।
मौलिकताको रक्षा र आत्मीयताको सङ्कल्प
आजको आधुनिक र भागदौडपूर्ण जीवनमा दशैं एउटा यस्तो 'रिचार्ज स्टेसन' हो, जहाँ मानिसले आफ्ना तनाव र थकान बिर्सेर नयाँ ऊर्जा प्राप्त गर्छ। आधुनिकताको नाममा भित्रिएका केही तडकभडक, तमस, देखासिकी र फजुल खर्चलाई पन्छाउने हो भने दशैं हाम्रो पहिचान, स्वाभिमान र आत्मीयताको सबैभन्दा सुन्दर दर्पण हो।
यो दशैंले हामी सबैको निधारमा रातो अक्षतासँगै सुख, शान्ति, समृद्धि, दीर्घायु र एकताको नयाँ उज्यालो कोरोस्। विजयादशमीको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना!
