- दिपेन्द्र प्रसाद अवस्थी
उत्सवहरूको भिडमा एउटा मौन मौसम
हामी नेपालीहरू साँच्चै नै उत्सवका धनी छौँ। वर्षभरि नै हाम्रो पात्रो कुनै न कुनै पर्वले रङ्गिएको हुन्छ−दशैँमा टीका र दक्षिणाको हिसाब-किताब, तिहारमा झिलिमिली र भाइटीकाको सेल्फी, होलीमा अरूको अनुहार बिगार्ने कानुनी छुट, अनि नयाँ वर्षमा 'नयाँ संकल्प' बनाउने र दोस्रो दिनदेखि नै तोड्ने परम्परा!
तर, यी सबै होहल्ला, बाजागाजा र रङ्गीचङ्गी उत्सवहरूको बिचमा एउटा यस्तो मौसम आउँछ, जहाँ न त कुनै बाजा बज्छ, न कुनै झिलिमिली बत्ती बालिन्छ, न त फेसबुकमा "Feeling Energetic" नै लेख्न मिल्छ। त्यो हो-सोह्र श्राद्ध (पितृ पक्ष) । आश्विनको नीलो र सफा आकाश, बिहानीपख दुबोमा टल्कने शीतका साना थोपाहरू, अनि सिरसिर बहने कात्तिके हावा। यो वातावरणले स्वयं नै सङ्केत गर्छ-समयको एउटा अदृश्य ढोका खुलेको छ।
अलिकति आधुनिक र रमाइलो भाषामा भन्ने हो भने, माथि पितृलोकको अध्यागमन (Immigration Department) बाट हाम्रा दिवङ्गत हजुरबा-हजुरआमाहरूलाई १६ दिनका लागि धर्तीको 'मल्टिपल इन्ट्री भिजिटिङ भिसा' स्वीकृत भएको छ! अनि उहाँहरू आफ्ना सन्तानको घर-आँगन नियाल्न, उनीहरूको माया र एक अञ्जुली जलको सुगन्ध सुँघ्न सुस्तरी धर्तीतिर ओर्लिँदै हुनुहुन्छ।
मन्त्रको गम्भीरता र हाम्रो आन्तरिक डर
वैदिक सनातन परम्परामा श्राद्धको समयमा पितृहरूलाई निकै आदर र भक्तिपूर्वक आह्वान गरिन्छ। संस्कृतको सुन्दर ऋचामा भनिएको छ:
आयन्तु नः पितरः सोम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथामिर्देवयानैः।
अस्मिन यज्ञे स्वधया मदन्त्वधि ब्रुवन्तु तेऽवन्त्वस्मान्॥
(अर्थात्: हाम्रा प्यारा, शान्त र कल्याणकारी पितृहरू दिव्य मार्गबाट यस यज्ञ/तर्पणमा आगमन गरुन्। हाम्रो श्रद्धा र जलाञ्जलीलाई स्वीकार गरेर तृप्त होऊन्, अनि हामीमाथि आफ्नो कृपा, संरक्षण र रक्षाको न्यानो हात राखून्।)
मन्त्र सुन्दा र पढ्दा मनमा असाध्यै श्रद्धा र आनन्द जाग्छ। तर, अलिकति व्यावहारिक भएर सोच्नुस् त-यदि साँच्चै श्राद्ध गरिरहेका बेला हजुरबा भौतिक रूपमै टुप्लुक्क अगाडि उभिएर "नाति, पिण्डमा घिउ अलि कम भएन र?" वा "मेरो भागको खिर खोइ?" भनेर सोध्नुभयो भने?
निश्चय नै, धेरैको हातबाट कुश र तामाको लोटा छुट्छ र सिधै भागाभागको स्थिति सिर्जना हुन्छ! हामीलाई पितृहरूको आशीर्वाद त शतप्रतिशत चाहिन्छ, तर उहाँहरू 'अदृश्य' नै रहेर आशीर्वाद दिऊन् भन्ने हाम्रो भित्री चाहना हुन्छ। मानिस भौतिक रूपमा बितेर गए पनि उसले छोडेर गएको माया, संस्कार, अनुहारको टोली, अनि कहिलेकाहीँ घर-जग्गाको अंशबन्डाको किचलो हाम्रा नशा-नशामा बहिरहन्छ। श्राद्ध भनेको तिनै अतीतहरूलाई सम्झिने एउटा आत्मीय माध्यम हो।
सोह्र श्राद्धका लोभलाग्दा बिम्बहरू: काग, कुश र खिरको बासना
सोह्र श्राद्धका आफ्नै चाखलाग्दा, काव्यिक र रमाइला दृश्यहरू हुन्छन्, जसले घरको वातावरण नै बदलिदिन्छन्:
• कुशको औँठी (पवित्री) र पण्डितजीको निर्देशन:
दाहिने हातको औँलामा बेरिएको हरियो कुशको औँठीले हामीलाई माटो र ब्रह्माण्डसँग जोड्छ। तर, जब पण्डितज्यूले एकैपटक "पवित्री धारणा गर्नुहोस्, जल छाड्नुस्, तिल लिनुस्" भन्दै द्रुत गतिमा मन्त्र भन्नुहुन्छ, तब नयाँ पुस्ताका तन्नेरीहरू कुन हातले के समात्ने र कुन औँलाबाट पानी छाड्ने भन्ने अन्योलमा परेर पसिना-पसिना हुन्छन्!
• कागको 'भिपिएस' (VIP) दर्जा:
वर्षको ३४९ दिन जसलाई हामी "धत्!" भनेर धपाउँछौँ वा ढुङ्गा हान्छौँ, यी १६ दिनमा तिनै कागको अगाडि हामी नतमस्तक हुन्छौँ। कौसी वा आँगनको डिलमा खिर-पूरीको थाली राखेर "आउ आउ कागे दाई, खाइदेउ!" भन्दै बिन्ती गर्नुपर्छ। कागले पनि अलिकति भाउ खोज्दै टाउको ढल्काएर हेर्दा लाग्छ—"भोकै परेका हजुरबा नै कागको रूप लिएर रिसाउनुभएको त होइन?" कागले अन्न नछोएसम्म घरमा कसैको अनुहारमा खुसी आउँदैन!
• भान्छाबाट आउने सुगन्ध र पेटको 'हडताल':
श्राद्धको दिन बिहानैदेखि भान्छामा पाक्दै गरेको शुद्ध घिउ, खिर, पूरी, कचौरी र तरकारीको बासनाले वातावरण सुवासित हुन्छ। पेटभित्र मुसाहरूले राष्ट्रिय धुन बजाइरहेका हुन्छन्। तर नियम कस्तो कडा! पण्डितजीको लामो पूजा नसकिन्जेल, पितृलाई पिण्ड नचढाउञ्जेल र काग/गाईलाई नदेखाउञ्जेल चाख्न त के, औँलासम्म चोब्न पाइँदैन।
युवाहरूका लागि १६ दिने 'सात्त्विक च्यालेन्ज'
सोह्र श्राद्ध भनेको आजका युवाहरूका लागि एउटा अनिवार्य 'डिजिटल र सात्त्विक डिटक्स' (Detox) जस्तै हो।
यी १६ दिन घरमा मासु, मदिरा, लसुन, र प्याज पूर्ण रूपमा गायब हुन्छन्। सधैँ राति २ बजेसम्म मोबाइलमा पब्जी खेल्ने वा इन्स्टाग्राममा रील्स हेरेर दिउँसो १२ बजे उठ्ने केटाहरू पनि सोह्र श्राद्धको अवधिमा बिहान ६ बजे नै नुहाएर, सेतो धोती वा कछाड कसेर हातमा तामाको लोटा लिएर उभिएका हुन्छन्।
छोरा वा नातिमा आएको यो अद्भूत परिवर्तन देख्दा आमा-बजैहरू नै दङ्ग पर्दै भन्नुहुन्छ—"हाम्रा पितृहरूले अरू केही नगरे पनि नातिलाई कम्तीमा बिहानै उठ्न र चोखो-नितो रहन त सुधारेछन्!"
संस्कृतिभित्रको गहिरो दर्शन: जरा बिनाको रुख असम्भव छ
हाम्रो वैदिक संस्कृतिले आमा-बुबा र पूर्वजहरूलाई भगवानभन्दा उच्च स्थानमा राखेको छ:
पितृदेवो भव । मातृदेवो भव।
हामी रुखका ती पात र फूलहरू हौँ, जो टुप्पामा बसेर हावासँगै नाचिरहेका छौँ, घामको प्रकाश चुमिरहेका छौँ। तर, हामीले कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन कि जमिनमुनि अँध्यारोमा गाडिएका ती जराहरू बलिया नभएका भए आज यो पातमा हरियाली र फूलमा सुगन्ध सम्भव थिएन। हाम्रा पूर्वजहरू तिनै अदृश्य जरा हुन्, जसको त्याग, मिहिनेत र संस्कारको आडमा आज हामी खडा छौँ।
सोह्र श्राद्ध केवल अन्न फाल्ने वा मन्त्र फलाक्ने कर्मकाण्ड मात्र होइन। यो त प्रकृतिका अन्य जीवहरू (काग, कुकुर, गाई) लाई भोजन गराएर प्राणी जगत्सँग सहअस्तित्व कायम गर्ने, गरिब तथा ब्राह्मणलाई दान दिएर सामाजिक सद्भाव बढाउने, र आफ्ना दिवङ्गत पूर्वजहरूप्रति 'कृतज्ञता' व्यक्त गर्ने अनौठो र वैज्ञानिक पद्धति हो।
निष्कर्ष
सोह्र श्राद्धले हामीलाई जीवनको सबैभन्दा ठूलो र शाश्वत सत्य बुझाउँछ-जिन्दगी केवल अन्धधुन्द अगाडि दौडिनु मात्र होइन, कहिलेकाहीँ अलिकति सुस्ताउनु, पछाडि फर्केर आफ्ना जराहरूलाई ढोग्नु र हृदयदेखि नै 'थ्याङ्क यु' भन्नु पनि हो।
त्यसैले, यो सोह्र श्राद्धमा धेरै गम्भीर वा निराश नबनी, मनमा अलिकति श्रद्धा, अनुहारमा अलिकति मुस्कान, अनि हृदयमा पूर्वजहरूप्रतिको अगाध माया बोकेर तर्पण गरौँ। आफ्ना जीवित आमा-बुबा र जेठा-पाकाहरूको सम्मान गरौँ, अनि दिवङ्गत पितृहरूको न्यानो आशीर्वाद बोकेर आफ्नो जीवनको यात्रामा अगाडि बढौँ।
