प्रकृति जब आफ्नो सन्तुलन गुमाएर बहुलाउँछ, तब इतिहासका सर्वोत्कृष्ट सभ्यता, मानिसका पसिनाले सिञ्चित सुन्दर बस्तीहरू र हजारौँ जीवनका अनगिन्ती आशाहरू केवल केही क्षणका कारुणिक कथा मात्र बन्न पुग्छन्। रसुवाको मुटु मानिने सीमावर्ती व्यापारिक केन्द्र टिमुरे बजार, पर्यटकीय तथा हिमाली काखमा मुस्कुराइरहने स्याफ्रुबेँसी, अनि हजारौँ पवित्र आस्था र आध्यात्मिक धरोहर बोकेको पावन तीर्थस्थल देवघाट—यी सबै आज एउटै प्रलयकारी बाढीको लेदोमा सोहोरिएका छन्। त्रिशूली र भोटेकोशीको रौद्र रूपले एकाएक देशका यी महत्त्वपूर्ण भूभागहरूलाई सोहोरेर लैजाँदा सिङ्गो राष्ट्र स्तब्ध बनेको छ, र सुवाको छाती च्यातिएको छ।
प्रलयको त्यो अभागिन बिहानी र अस्ताएको मुस्कान
बिहानको ठीक आठ बजेको थियो। पहाडका चुचुराहरूमा सुनौला घामका किरणहरू भर्खरै ठोकिँदै थिए। सधैँझैँ एउटा सामान्य र आशापूर्ण बिहानी। घर घरमा चुलो जलिसकेको थियो, चियाको बासनासँगै बालबालिकाहरू विद्यालय जाने तर्खरमा थिए, वृद्धबुवाहरू अगेनाको डिलमा बसेर नाति(नातिनासँग गफिँदै थिए, अनि युवाहरू आ(आफ्नो काम र ज्याला(मजदुरीका लागि घरको सङ्घार नाघ्दै थिए। कसैलाई पत्तै थिएन, यो बिहानी उनीहरूका लागि जिन्दगीको अन्तिम बिहानी बन्दै छ। कसैलाई चालै थिएन, केही छिनपछिको एउटा बज्रपातले उनीहरूको सिङ्गो संसारलाई सधैँका लागि माटो र पानीको लेदोभित्र गाडिदिनेछ।
ठिक त्यही बेला, नेपाल(चीन सीमा नजिकै ल्यान्डे खोला (Lhende Khola) को माथिल्लो भेग लामटाङ लिरुङ हिमालको काखबाट एउटा कहालीलाग्दो प्रलय सुरु भयो। झन्डै ५,२०० मिटर उचाइमा रहेको विशाल चट्टान र हिमपहिरो भीषण रूपमा खसेर ल्यान्डे खोलालाई थानिदियो। केही छिनमै बनेको त्यो अस्थायी बाँध फुटेपछि लेदो, ठूला चट्टान र पानीको विनाशकारी लहर भोटेकोशी र त्रिशूलीको साँघुरो गल्छी हुँदै अनियन्त्रित वेगमा तलतिर सोझियो। आँखैअगाडि पहाडझैँ अग्लो लेदो र ठूला,ठूला चट्टानहरू उर्लिएर आउँदा मानिसहरूले न भागौूँ भन्न पाए, न त आफ्ना मान्छेलाई छातीमा टाँस्ने समय नै। केही सेकेन्डभित्रै—एउटा सिङ्गो बस्ती नदीको धमिलो पेटभित्र विलीन भयो।
एकाएक रित्तिएका काख र सोहोरिएका सिन्दुरहरू
प्रकृतिको यति विघ्न निष्ठुरी रूप सायद यसअघि कहिल्यै देखिएको थिएन। आकाशबाट बर्षिएको पानीको हरेक थोपामा मृत्यु लुकेको रहेछ, पहाडका पाखाबाट खसेको लेदोमा हजारौँ सपनाहरूको मरण लेखिएको रहेछ।
आमाको काखमा सुतिरहेको दुधे बालकलाई छातीमा टाँस्न नपाउँदै आमाको हातबाट सन्तान टुट्यो। परिवारको भविष्य बुन्दै गरेका बुवाहरू आफ्नै आँखाअगाडि माटोको समाधिभित्र बिलाए। भर्खरै रातो जोडामा सजिएकी नवदुल्हनको सिन्दुर र हातको मेहेन्दी सुक्न नपाउँदै भोटेकोशीको धमिलो पानीले सोहोरेर लग्यो।
चीनसँगको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक नाकासँग जोडिएको टिमुरे बजार केवल ढुङ्गा र माटोको थुप्रो थिएनस त्यो त सयौँ व्यापारी, चालक, मजदुर र स्थानीयहरूको रोजगारी र सपनाको केन्द्र थियो। बिहानैदेखि कन्टेनरहरूको आउजाउ, होटलहरूमा चियाका कपबाट उठ्ने बासना, अनि मानिसहरूको कोलाहलले गुन्जिने टिमुरे सेकेन्डभरमै श्मशानघाटजस्तै शान्त बन्यो। लामटाङ जाने पर्यटकहरूलाई स्वागत गर्ने, हिमाली आतिथ्यताको पर्याय मानिने स्याफ्रुबेँसीका गल्लीहरू आज नदीको बगरमा परिणत भएका छन्।
जिन्दगी एकाएक बालुवाको महल बन्यो,
जसलाई जोगाउन खोजेँ, त्यही पानीको छाल बन्यो।
न त रोएर हल हुन्छ, न त सम्झेर बुझिन्छ,
प्रकृतिको यो लीला पनि कति दर्दनाक बन्यो !
उज्यालोको सपनामाथि नदीको कब्जा -हाइड्रोपावर र सोलारको विनाश
कुनै समय यी नदीका गल्छीहरूमा देशको भविष्य कोरिरहेका पसिनाका थोपाहरू थिए। रसुवाका पहाड र भोटेकोशीका साँघुरा खोंचहरू केवल ढुङ्गा र माटोका थुप्रा मात्र थिएनन्—ती त नेपाललाई अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ लैजाने आशाका केन्द्रहरू थिए। अनगिन्ती मानिसहरूको अहोरात्र खटाइ, अर्बौँको लगानी, अनि नेपाललाई आफ्नै बिजुलीले आत्मनिर्भर बनाउनेू राष्ट्रिय सपनाका साथ त्यहाँ ठूला(ठूला जलविद्युत् आयोजनाका बाँधहरू ठडिएका थिए। डाँडाका पाखाहरूमा नेपालका लागि तयार पारिएका हजारौँ सौर ऊर्जा प्यानलहरू घामका किरणसँगै टल्किएर उज्यालोको सन्देश दिइरहेका थिए।
तर, प्रलयको त्यो एउटै लहरले जलविद्युत् आयोजनाका विशाल कङ्क्रीटका बाँधहरू, पावरहाउसहरू र सुरुङमार्गहरू सोहोरेर हिलोको थुप्रोभित्र पुर्याइदियो। पाखाहरूमा सजाइएका विशाल सोलार प्यानलहरू बाढी र पहिरोको लेदोभित्र सदाका लागि बिलाए। उज्यालो बेच्ने सपना बोकेको देशको एउटा ठूलो आर्थिक खम्बा नै खण्डहरमा परिणत भयो।
देवघाटसम्म पुगेको छाल र १,२०० भन्दा बढीको समाधि
रसुवाका ती विकराल पहाड र गल्छीहरू हुँदै ओर्लिएको त्रिशूलीको यो विनाशकारी रूप तल्लो भेगसम्म पुग्दा अझ भयावह बन्यो। रसुवा, नुवाकोट, धादिङ हुँदै बहने नदीले आफ्नो बाटोमा भेटिएका जे(जति थिए, तिनलाई सोहोर्दै लगेर पवित्र तीर्थस्थल देवघाटसम्मै प्रलयको सन्देश पुर्यायो। सधैँ भजनकीर्तन र शङ्खध्वनिले गुञ्जायमान हुने देवघाटको शान्त किनारमा जब माथिल्लो भेगबाट बगेर आएका कपडाहरू, बालबालिकाका खेलौनाहरू र सोहोरिएका जिन्दगीका अवशेषहरू तैरिन थाले, तब सिङ्गो धार्मिक क्षेत्र स्तब्ध बन्यो।
सरकारी तथ्याङ्क अनुसार अझै पनि खोजी जारी छ— १,२०० भन्दा बढी निर्दोष मानिसहरूको शव भेटिइसकेको छ। ती १,२०० मृत आत्माहरू केवल अङ्क मात्र होइनन्स ती त कसैका प्यारा सन्तान, कसैका घरका मूली, कसैका सिन्दुर र कसैका उज्ज्वल भविष्य थिए। आफ्ना मान्छे गुमाएका परिवारहरूका लागि यो पीडा असैह्य बनेको छ। मृत शरीर भेटिएकाहरूले कम्तीमा अन्तिम संस्कार गरेर चित्त बुझाउने ठाउँ पाए, तर जसका आफन्त अझै नदीका लेदोभित्र पुरिएका छन्, तिनका लागि यो पर्खाइ मृत्युभन्दा पनि कहालीलाग्दो बनेको छ।
प्रलयको लेदोबाट १३,००० जीवनको पुनर्जन्म
पीडा र शोकको त्यो भयानक अँध्यारोभित्र पनि मानवता र आशाको एउटा दिव्य किरण उदाएको छ। मृत्युको मुखबाट, उर्लंदो भोटेकोशी र त्रिशूलीको भयानक लेदोबाट, अनि खण्डहर बनेका ढुङ्गा र माटोका थुप्रा मुनिबाट १३,००० भन्दा बढी मानिसहरूको सकुशल उद्धार गरिएको छ।
जब ल्यान्डे खोलाबाट फुटेर आएको लेदो र बाढीले सम्पूर्ण बस्तीहरू निल्यो, त्यही कहालीलाग्दो परिस्थितिमा नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी, नेपाल प्रहरी, स्थानीयवासी र उद्धारकर्ताहरूले आफ्नो ज्यान बाजीमा राखेर उद्धारको महाअभियान चलाए।
• काखमा फर्किएका नानीबाबुहरू : बाढीको लेदोमा पुरिनै लागेका साना बालबालिकाहरूलाई उद्धारकर्ताहरूले आफ्नै छातीमा टाँसेर मृत्युको पञ्जाबाट खोसेर ल्याए।
• पुनर्जन्म पाएका बाबुआमाहरू : कङ्क्रीट र माटोको समाधिभित्र घण्टौँसम्म सास थिचेर बसेका वृद्धबुवा(आमाहरूले जब उद्धारकर्ताको हात समाते, उनीहरूका आँखाहरूबाट कृतज्ञताका आँसु खसे।
• भग्नावशेषबाट पलाएको जीवन : जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङ, बगर र पहिरोका बिचमा थुनिएका मजदुर तथा व्यापारीहरूका लागि यो उद्धार केवल बचाउ मात्र थिएन, प्रकृतिको कठोरतामाथि मानवताको जित थियो।
आज रसुवाका अस्थायी शिविरहरूमा अनौठो दृश्य छ। एकातिर आफ्ना १,२०० भन्दा बढी आफन्त गुमाएकाहरूको रोदनले आकाश छाएको छ भने, अर्कोतिर मृत्युलाई जितेर फर्किएका १३,००० भन्दा बढी मानिसहरूलाई अँगालो हाल्दै रोइरहेका आफन्तहरूको पुनर्मिलनको दृश्य छ।
मानवताको महाकुम्भ : विस्वभरिबाट विस्तार भएको छिमेकीको हात
विपत्तिको अँध्यारो जतिसुकै गहिरो र कारुणिक भए पनि, मानवताको उज्यालो त्यसभन्दा कयौँ गुणा शक्तिशाली हुन्छ। प्रलयको त्यो लेदोले हजारौँ सपनाहरू सोहोरेर लगेपछि जब सिङ्गो रसुवा र तटीय क्षेत्र भग्नावशेषमा परिणत भयो, तब त्यो शोकमा केवल रसुवा मात्र रोएन, सिङ्गो नेपाल र विश्व समुदाय नै मर्माहत बन्यो।
यस सङ्कटको घडीमा छिमेकी मुलुकहरू चीन र भारतले उच्च दायित्व निभाउँदै उद्धार र राहतमा अहम् भूमिका खेलेका छन्। चीनले तुरुन्तै अत्याधुनिक उद्धार टोली, हेलिकप्टर र राहत सामग्रीहरू परिचालन गर्यो भने, भारतले पनि औषधी, खाद्यान्न र विशेष प्राविधिक टोलीसहित हातेमालो गर्यो। विश्वका लगभग साना(ठूला सबै देशहरू, संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय निकायहरू र गैरआवासीय नेपालीहरूले राहतका लागि ऐक्यबद्धता जनाएका छन्।
तर, सबैभन्दा हृदयस्पर्शी दृश्य त हाम्रै साना बालबालिकाहरूमा देखियो। कक्षा १ र २ मा पढ्ने अबोध नानीबाबुहरूले आफ्ना खुत्रुके फुटाएर र हातमा बाकस बोकेर राहत सङ्कलन गरिरहेको देख्दा आँखा रसाउँछन्। उनीहरूले फुटाएका ती खुत्रुकेका सिक्काहरू केवल रकम मात्र थिएनन्, ती त भोलिको सुन्दर र पुनरुत्थान हुने नेपालका बलिया आधारहरू थिए।
भग्नावशेषबाट उठ्ने सङ्कल्प र अन्तिम आर्तपुकार
बाढीले घर बगाएको छ, जलविद्युत् आयोजनाहरू ध्वस्त पारेको छ, र देशलाई ठूलो चोट पुर्याएको छ। तर, मृत्युको मुखबाट बचाइएका यी १३,००० जीवनहरू नै भोलिको नयाँ रसुवा र नयाँ नेपाल निर्माणका खम्बा हुन्। बगेका सपनाहरूको खरानीबाटै भए पनि फेरि नयाँ आशाका पालुवाहरू पलाउनै पर्छ।
आज रसुवा रोइरहेको छ, तर भोलि यही रसुवाले फेरि हाँस्न सिक्नुपर्छ। त्रिशूली र भोटेकोशीको यो धमिलो पानी पखालिएर फेरि सङ्लो भएजस्तै, यहाँका मानिसहरूका आँसुका धाराहरू पनि बिस्तारै सुक्दै जानुपर्छ। प्रकृतिको यो विनाशकारी रूपसामु हामी विवश छौँ, तर एक(अर्काको हात समातेर, दुःखमा मलम लगाएर अगाडि बढ्नु नै अबको एकमात्र बाटो हो।
ईश्वर र नियतिसँग हाम्रो विनीत प्रार्थनास्
• अमर आत्माहरूलाई शान्तिस् यस भीषण जलप्रलयमा परी असमयमै ज्यान गुमाउने १,२०० भन्दा बढी निर्दोष आत्माहरूले चीर शान्ति पाऊन्।
• वीर उद्धारकर्ताहरूलाई सलामस् आफ्नो ज्यानको प्रवाह नगरी १३,००० भन्दा बढी मानिसको ज्यान जोगाउने हाम्रा वीर उद्धारकर्ताहरूप्रति उच्च सम्मान।
• शोकाकुलहरूलाई शक्तिस् सर्वस्व गुमाएर भग्नावशेषमा उभिएका सम्पूर्ण शोकाकुल परिवारजनहरूलाई यो असह्य पीडा सहन सक्ने धैर्यता र हिम्मत मिलोस्।
• पुनरावृत्ति कहिल्यै नहोस्स् भविष्यमा कहिल्यै, कुनै पनि भूगोलमा, बिहानको उज्यालोसँगै यसरी कसैको संसार नमेटियोस्, कसैको सिन्दुर नबगोस् र कसैले आफ्नै अगाडि आफ्ना सपनाहरू यसरी बगेको देख्न नपुगोस्।
त्यो ८ बजेको कहालीलाग्दो समय इतिहासको एउटा यस्तो कालो पाना बनेर रहनेछ, जसलाई सम्झँदा मात्रै पनि मुटु काँपेर आउँछ। गुमाएकाहरूको शोक त छँदै छ छातीभित्र, तर बाँचेका १३,००० जीवनहरूसँगै अब सिङ्गो देशले फेरि उभिनै पर्नेछ।
