दिपेन्द्र प्रसाद अवस्थी
मानव सभ्यताको विकासक्रम र आधुनिकताको यात्रालाई गहिरिएर नियाल्ने हो भने एउटा कुरा अत्यन्तै प्रस्ट हुन्छ, समाज केवल भौतिक पूर्वाधार, गगनचुम्बी महल, फराकिला सडक, सहरी सुविधा र अत्याधुनिक प्रविधिको सम्मिश्रण मात्र होइन। समाजको वास्तविक पहिचान र आत्मा त त्यहाँ बसोबास गर्ने मानिसहरूको विचार, चेतना, आचरण, नैतिक मूल्य र अनुशासनको समष्टि रूप हो। भौतिक विकासले मानिसलाई सुविधा सम्पन्न र प्रविधियुक्त त बनाउला, तर जबसम्म मानिसभित्र आत्मिक र व्यावहारिक सुसंस्कारको विकास हुँदैन, तबसम्म कुनै पनि समाजलाई 'सभ्य' भन्न सकिँदैन।
आजको २१ औँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर आइपुग्दा हामीले विज्ञान, प्रविधि र शिक्षाका विविध क्षेत्रमा अभूतपूर्व फड्को मारेका छौँ। विश्वका ठूला-ठूला विश्वविद्यालयहरूबाट प्राप्त गरिएका उच्च डिग्रीहरू, वैज्ञानिक आविष्कारहरू र अत्याधुनिक प्रविधिले हाम्रो दैनिक जीवनलाई सहज बनाएको छ। तर, यस भौतिक र प्रविधिक अभ्युदयका बिच एउटा गम्भीर प्रश्न भने निरन्तर जीवन्त बनेर उभिएको छ,के हामी साँच्चिकै आत्मिक, मानसिक र व्यावहारिक रूपमा अनुशासित र सुसंस्कृत बन्न सक्यौँ?
आज हाम्रो वरपर व्याप्त अनुशासनहीनता, सामाजिक मर्यादाको उल्लङ्घन, सामूहिक उत्तरदायित्वको कमी र नैतिक ह्रासलाई हेर्दा लाग्छ, हामी भौतिक समृद्धिको शिखर चढ्दै गर्दा सुसंस्कार र आचरणको गहिरो खाडलमा खसिरहेका छौँ। यही परिप्रेक्ष्यमा आजको समाजलाई अनुशासन, विवेक र शिष्टताको पुनःपाठ गराउनु अति आवश्यक भइसकेको छ।
पौराणिक र शास्त्रीय परिप्रेक्ष्य: राजा भोज र कालिदासको संवाद
हाम्रो पूर्वीय दर्शन, पौराणिक मान्यता र लोक साहित्यमा अनुशासन र चरित्रलाई शास्त्रीय वा किताबी ज्ञानभन्दा पनि धेरै माथि राखिएको छ। पूर्वीय मनीषिहरूले सधैँ आचरणयुक्त ज्ञानलाई मात्र वास्तविक ज्ञानका रूपमा स्वीकार गरेका छन्। प्राचीन कालमा राजा भोज र महाकवि कालिदास (वा अन्य विद्वान) बिच भएका अनेकौँ घतलाग्दा र जीवनोपयोगी संवादहरू हाम्रा बौद्धिक सम्पदाका रूपमा रहेका छन्। तीमध्ये एक अत्यन्त प्रसिद्ध र मननीय श्लोक (सुभाषित) छ:
‘खादन्न गच्छामि हसन्न जल्पे, गतं न शोचामि कृतं न मन्ये।
द्वाभ्यां तृतीयो न भवामि राजन्, कस्मादहं भोज भवामि मूर्खः?’
यो सुभाषित केवल प्राचीन समयको एउटा चातुर्यपूर्ण उत्तर मात्र होइन, बरु यसले मानव जीवनका पाँचवटा यस्ता आधारभूत स्तम्भहरूलाई उजागर गर्छ, जसले मानिसलाई सामान्य जीवबाट विवेकशील र सुसंस्कृत नागरिक बनाउँछ। यस श्लोकका पाँच प्रमुख सिद्धान्तहरूलाई यसरी विश्लेषण गर्न सकिन्छ:
• खादन्न गच्छामि (आहार र व्यवहारको सभ्यता): बाटोमा हिँड्दै नखानु वा भद्र रूपमा खानपान र आचरण गर्नु। यसले मानिसको बाह्य शिष्टता, शारीरिक अनुशासन र सार्वजनिक मर्यादालाई जनाउँछ।
• हसन्न जल्पे (वाक्-संयम र गम्भीरता): विनाकारण नहाँसी, नलडबढाई सन्तुलित र संयमित बोल्नु। बोलीमा संयम र गम्भीरता नहुने मानिसले समाजमा आफ्नो वजन र मर्यादा गुमाउँछ।
•
• गतम् न शोचामि (व्यावहारिक विवेक र वर्तमानमा ध्यान): बितिसकेको अतीत वा विगतको नोक्सानीमा व्यर्थ शोक गरेर नबस्नु। विगतका गल्तीबाट सिक्ने हो, तर त्यसमै भुमरी परेझैँ अल्झिएर वर्तमानलाई नष्ट गर्नु मूर्खता हो।
• कृतम् न मन्ये (निरहङ्कार र परोपकार): आफूले अरूका लागि गरेको सहयोग, दान वा परोपकारको घमण्ड नगर्नु। सच्चा ज्ञानी र सज्जन व्यक्तिले उपकार गरेपछि त्यसको प्रचार वा जस खोज्दैन।
• द्वाभ्यां तृतीयो न भवामि (सामाजिक मर्यादा र Privacy को सम्मान): दुई जना व्यक्ति वा समूहबिच चलिरहेको गुप्त/निजी कुराकानीमा तेस्रो व्यक्ति बनेर बिनाकाम नघुस्रिनु। अरूको निजी मामिला र गोपनीयताको सम्मान गर्नु नै उच्च भद्रता हो।
राजा भोजको दरबारमा यी पाँचवटा व्यावहारिक तर्क प्रस्तुत गर्दै ती विद्वानले प्रश्न गरेका थिए— "हे राजा भोज! जब मभित्र यी सबै संयम, मर्यादा, शिष्टता र विवेक छन् भने म कसरी मूर्ख हुन सक्छु?" यो भनाइ आजको आधुनिक र डिजिटल युगमा झन् बढी सान्दर्भिक बनेको छ।
किताबी ज्ञान (पोथी) र व्यावहारिक आचरणको सम्बन्ध
हाम्रो समाजमा एउटा ठूलो भ्रम व्याप्त छ, 'धेरै पढेका, उच्च डिग्री हासिल गरेका र ठूला पदमा बसेका मानिसहरू नै सुसंस्कृत र अनुशासित हुन्छन्।' तर वस्तुस्थिति त्यस्तो देखिँदैन। ठूला-ठूला पोथीका ठेलीहरू घोकेर, परीक्षामा उत्कृष्ट अङ्क ल्याएर वा प्रमाणपत्रका ढड्डा बटुलेर आफूलाई शिक्षित त भन्न सकिएला, तर यदि त्यो प्राप्त शिक्षा मानिसको दैनिक व्यवहार, बोली र सोचमा झल्कँदैन भने त्यसको सामाजिक मूल्य शून्य हुन्छ।
केवल किताबी ज्ञान (पोथी) घोकेर वा सिद्धान्त रटेर कोही ज्ञानी हुन सक्दैन। मानिसको ज्ञान र शिक्षा कत्तिको सार्थक छ भन्ने कुरा उसको विनम्रतामा भर पर्छ। हाम्रो नीतिशास्त्रमा शिक्षा र आचरणको सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्दै भनिएको छ:
‘विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥’
अर्थात्, साँचो विद्या वा ज्ञानले मानिसलाई नम्रता र अनुशासन प्रदान गर्छ। नम्रताले नै मानिसलाई योग्यता (पात्रता) दिन्छ, योग्यताबाट धन प्राप्त हुन्छ, धनबाट धर्म वा समाजसेवा हुन्छ र अन्ततः त्यसैबाट सच्चा सुख मिल्छ। तर आजको आधुनिक शिक्षा प्रणाली प्रायः भौतिक सफलता र व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा हासिल गर्ने औजार मात्र बनेको छ। यसले मानिसलाई प्राविधिक रूपमा दक्ष र प्रतिस्पर्धी त बनाएको छ, तर नैतिक, मानसिक र मानवीय मूल्यका हिसाबले कमजोर बनाउँदै लगेको छ।
ज्ञानको वास्तविक परीक्षा कक्षाकोठाको उत्तरपुस्तिकामा होइन, मानिसको दैनिक जीवनका व्यवहारहरूमा हुन्छ। जबसम्म शिक्षालाई आचरणमा ढालिँदैन, तबसम्म विश्वविद्यालयहरूले डिग्रीधारी त उत्पादन गर्लान्, तर सभ्य र अनुशासित नागरिक उत्पादन गर्न सक्दैनन्।
सज्जनता, अनुशासन र आत्मानुशासनको महत्त्व
अनुशासन केवल कानुनको डर वा बाध्यताले आउने विषय होइन, यो त मानिसको भित्री चेतनाबाट आउने सद्गुण हो। पूर्वीय साहित्यमा अनुशासित, नम्र र सज्जन व्यक्तिको स्वभावलाई फलफूलले भरिएको रुखसँग तुलना गरिएको छ:
‘नमन्ति फलिनो वृक्षा नमन्ति गुणिनो जनाः।
शुष्ककाष्ठश्च मूर्खश्च न नमन्ति कदाचन॥’
अर्थात्, फल लागेका रुखहरू सधैँ तलतिर झुक्छन् (नम्र हुन्छन्) र गुणवान्/अनुशासित मानिसहरू पनि सधैँ विनम्र र मर्यादित हुन्छन्। तर सुकेको काठ र मूर्ख मानिसहरू कहिल्यै झुक्दैनन्, उनीहरू अहङ्कार र अनुशासनहीनतामै बाँचिरहेका हुन्छन्।
आजको डिजिटल युग र प्रविधिको विस्तारसँगै अनुशासनको दायरा झन् बढी खस्किएको छ। 'डिजिटल दुनियाँ' मा मानिसहरूले आफ्नो पहिचानको आडमा अरूको निजी जीवनमा हस्तक्षेप गर्ने, बिनातथ्य घृणास्पद अभिव्यक्ति (Hate Speech) फैलाउने र अरूको चरित्रहत्या गर्ने काम गरिरहेका छन्। अरूको विषयमा चासो राख्नु र औँला उठाउनुभन्दा अघि आफ्नै व्यवहार कति मर्यादित छ भनेर आत्मसमीक्षा (Self-Reflection) गर्ने चेतनाको कमी नै आजको मुख्य समस्या हो।
अनुशासित समाज निर्माणका मुख्य आधार स्तम्भहरू
एउटा सभ्य, अनुशासित र गतिशील समाजको निर्माण रातारात वा कानुनको बलमा मात्र हुन सक्दैन। यसका लागि समाजका हरेक तह र तप्काबाट एकीकृत प्रयासको आवश्यकता पर्दछ:
• स्व-अनुशासन (Self-Discipline): अनुशासनको सुरुवात अरूलाई उपदेश दिएर होइन, आफ्नै आचरण सुधार गरेर हुन्छ। जब व्यक्ति आफैँ नियम, मर्यादा र संयमको पालना गर्छ, त्यसको सकारात्मक प्रभाव परिवार र समाजमा स्वतः पर्छ।
•
• पारिवारिक पाठशाला र संस्कार: अनुशासन र नैतिकताको पहिलो पाठशाला घर-परिवार नै हो। बालबालिकालाई सानैदेखि किताबी ज्ञानका साथै नैतिक शिक्षा, अरूप्रतिको आदर, संयम र अरूको गोपनीयता (Privacy) को कदर गर्ने संस्कार सिकाउनु अभिभावकको प्राथमिक दायित्व हो।
• विगतबाट सिक्ने र वर्तमानमा केन्द्रित हुने: श्लोकले भनेझैँ ‘गतं न शोचामि’ अर्थात् बितिसकेको अतीतमा शोक गरेर वा विगतका असफलताहरूमा टोलाएर समय नष्ट गर्नुको साटो, ती गल्तीहरूबाट पाठ सिक्दै वर्तमानलाई अनुशासित र सिर्जनशील बनाउनेतर्फ लाग्नुपर्छ।
• निरहङ्कार र परोपकारको भावना: आफूले गरेका साना-तिना राम्रा काम वा सहयोगको घमण्ड गर्ने बानीले मानिसलाई अहङ्कारी बनाउँछ। समाजमा शान्ति र सद्भाव कायम राख्न निरहङ्कारी (कृतं न मन्ये) भावना आवश्यक छ।
• सामाजिक मर्यादा र गोपनीयताको सम्मान: अरूको निजी मामिलामा हस्तक्षेप नगर्नु र अरूको व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको कदर गर्नु नै परिपक्व नागरिकको पहिचान हो।
निष्कर्ष र आह्वान
संक्षेपमा भन्नुपर्दा, अनुशासन कुनै बन्धन, बोझ वा स्वतन्त्रताको बाधक होइन; यो त व्यक्ति र समाजको वास्तविक स्वतन्त्रता, प्रगति र शान्तिको बलियो आधारस्तम्भ हो। अनुशासनबिनाको स्वतन्त्रताले समाजमा अराजकता मात्र निम्त्याउँछ। अनुशासित नागरिक भएको समाजमा मात्र शान्ति, सुव्यवस्था, समृद्धि र वास्तविक विकास सम्भव छ।
आज हामीलाई चाहिएको विकास केवल भौतिक सडक, भवन वा आधुनिक प्रविधिको मात्र होइन; हामीलाई चेतना, आचरण र सुसंस्कारको विकास चाहिएको छ। शास्त्रीय सुभाषितहरूले दिएका यी सन्देशहरू आज पनि उत्तिकै ताजा र मार्गदर्शन गर्ने खालका छन्।
अत: आजैका दिनदेखि हामी सबैले आ-आफ्नो ठाउँबाट—चाहे त्यो घर होस्, कार्यस्थल होस्, सडक होस् वा डिजिटल दुनियाँ नै किन नहोस्—अनुशासन, संयम, विवेक र शिष्टतालाई जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाउने प्रतिज्ञा गरौँ। केवल सिद्धान्तका पोथी पढेर होइन, आफ्ना दैनिक आचरण र व्यवहार सुधारेर सभ्यताको नयाँ उदाहरण पेस गरौँ। किनकि, एउटा अनुशासित र विवेकशील व्यक्तिले नै सुन्दर समाज र समृद्ध राष्ट्रको बलियो जग बसाल्न सक्छ।
