– दीपेन्द्र प्रसाद अवस्थी
बिहानीको झुल्के घामसँगै चियाका ताता चुस्कीहरूमा आज एउटा साझा विलाप सुनिन्छ— "यो देशमा केही छैन! कि त लोकसेवाको परीक्षा हलमा घोत्लिएर सरकारी ओहोदाको कुर्सीमा टाँसिनु, कि त राहदानीमा हिमालको छाप लगाएर सात समुद्रपारिको नौलो आकाशमा उड्नु।" हाम्रो शिक्षा, हाम्रो संस्कार र हाम्रो सामाजिक चेतनाले युवाहरूको मानसपटलमा निराशाको यस्तो तगारो तेर्स्याइदिएको छ, मानौँ यो देवभूमि अवसरविहीन मरुभूमि बनिसक्यो।
विडम्बना त हेर्नुस्, आज विवाहको वेदीमा समेत सिर्जना र पसिनाको मूल्य बुझेको एउटा स्वाभिमानी उद्यमी वा निजी क्षेत्रमा आफ्नो क्षमताले लाखौँ कमाउने दक्ष युवाभन्दा 'सरकारी जागिर' को एउटा ओभानो कागतले बढी सामाजिक प्रतिष्ठा र भाउ पाउँछ। समाजको एउटा कडा तर तितो ओखती जस्तो लोकभनाइ नै स्थापित भइसकेको छ— "केटा फकाउन गाह्रो छैन, केटाको बाबु फकाउन सरकारी जागिर चाहिन्छ।" तर, के यो माटो साँच्चै बाँझो भएको हो? निश्चित रूपमा होइन! खराबी माटोमा छैन, खराबी त हाम्रो दृष्टिकोणको हलो उल्टो चल्नुमा छ।
पूर्वीय वाङ्मयको कालजयी नीतिग्रन्थ 'हितोपदेश' को प्रारम्भिक खण्डमा पुरुषार्थको सुगन्ध छर्दै मानव सभ्यतालाई ब्युँझाउन दृढताका साथ लेख्नुभएको छ:
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः,
दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या,
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥
(स्रोत: हितोपदेश, प्रस्ताविका – श्लोक ३१)
यो अकाट्य सत्य हो— लक्ष्मीले तिनै साहसी र कर्मठ सिंहहरूलाई मात्र वरण गर्छिन्, जो उद्योग गर्छन्, जो पसिना र सिर्जनासँग हातेमालो गर्छन्। "भाग्यमा भए पाइहालिन्छ नि" भन्दै निष्क्रिय बस्ने त कायर र अल्छीहरू मात्र हुन्। जब हामी रोबर्ट कियोसाकीको विश्वप्रसिद्ध पुस्तक "रिच ड्याड पुअर ड्याड" (धनी बुबा र गरिब बुबा) को वित्तीय दर्शनलाई हितोपदेशको यो कालजयी श्लोकसँग जोडेर हेर्छौँ, तब हाम्रो नेपाली समाजको यो अमिलो यथार्थ र त्यसको समाधान प्रष्ट ऐना जस्तै छर्लङ्ग हुन्छ।
१. जागिरको छहारी: नराम्रो होइन, तर बन्धनको स्वर्ण पिँजडा
सत्यको धरातलमा उभिएर हेर्दा, जागिर खानु वा नोकरी गर्नु आफैमा कुनै नराम्रो कर्म वा अपराध पटक्कै होइन। यो त समाजको रथ हाँक्ने र प्रणालीलाई टिकाइराख्ने एउटा बलियो र अपरिहार्य पाङ्ग्रा हो। देशको शान्ति सुरक्षाका पहरेदार, जीवनको ओखती गर्ने डाक्टर, ज्ञानको ज्योति छर्ने शिक्षक, राष्ट्रको अर्थतन्त्र डोर्यासउने कुशल बैंकर अनि प्रशासनिक संयन्त्रका इमानदार सारथीहरू बिना यो राष्ट्र एक कदम पनि अगाडि बढ्न सक्दैन। जागिरले मानिसलाई जीवन जिउने एउटा अनुशासन दिन्छ, कार्यसम्पादनको उत्कृष्ट सीप सिकाउँछ र परिवार चलाउनका लागि एउटा निश्चित र सुरक्षित आधार (Stability) प्रदान गर्दछ।
तर, समस्या तब सुरु हुन्छ जब यो छहारीलाई नै जीवनको अन्तिम र एकमात्र खुला गगन मानिन्छ। जब सिंगो समाजले "जागिर बाहेक जीवनमा अरू कुनै उज्यालो नै छैन" भनी नवप्रवर्तन (Innovation) को बिहानीलाई नै थुनिदिन्छ, तब युवाहरूको सोच्ने र उड्ने पखेटा काटिन्छन्। जागिर आफैमा खराब होइन, तर जागिरलाई नै जीवनको एकमात्र विकल्प मानिने हाम्रो सङ्कुचित मानसिकताले गर्दा देशमा नयाँ उद्योग र रोजगारीका अवसरहरू अपेक्षाकृत रूपमा सिर्जना हुन पाइरहेका छैनन्।
हामीले बुझ्नैपर्छ— जागिर जतिसुकै ऐश-आराम र ठूलो ओहोदाको किन नहोस्, त्यो अन्ततः एउटा 'स्वर्ण पिँजडा' मात्र हो। पिँजडा सुनकै भए पनि त्यसले आकाशमा उड्ने स्वतन्त्रता कहिल्यै दिन सक्दैन। महिनाको अन्त्यमा आउने एउटा निश्चित तलबको 'चारा' मा अल्झिएर हामी आफ्ना असीमित सम्भावना, सिर्जनात्मक उडान र कतिपय अवस्थामा आफ्नो स्वाभिमान समेत कसैको मन्जुरीनामामा बन्धक राखिरहेका हुन्छौँ। जागिरले मानिसलाई भोकै मर्न त दिँदैन, तर यसले जीवनमा कहिल्यै ठूलो फड्को मार्न वा वास्तविक आर्थिक स्वतन्त्रता प्राप्त गर्न पनि दिँदैन। यसले बिस्तारै-बिस्तारै मानिसको भित्री आँट र जोखिम लिने क्षमतालाई कमजोर बनाइदिन्छ। त्यसैले, यो सुरक्षित ओडारबाट बाहिर निस्केर आफ्नै पखेटाको भरमा अनन्त आकाश नाप्ने साहस हाम्रा बच्चाहरूलाई सानैदेखि सिकाउनैपर्छ।
२. 'गरिब बुबा' को विरासत र हराएको आर्थिक स्वतन्त्रता
पुस्तकमा उल्लेख गरिएका 'गरिब बुबा' उच्च शिक्षित र सरकारी ओहोदाका प्रतिष्ठित प्राध्यापक थिए, जसको आदर्श नै आफ्ना छोराछोरीलाई सधैं यो भन्नु थियो— "राम्रोसँग पढ, उत्कृष्ट अङ्क ल्याऊ र एउटा सुरक्षित जागिर खाऊ।" आज हाम्रो नेपाली समाज ठ्याक्कै त्यही 'गरिब बुबा' को अदृश्य साङ्लो र मानसिकताबाट ग्रसित छ। महिनाको अन्त्यमा आउने पेन्सनको एउटा सुरक्षित त्यान्द्रो समात्नका लागि देशका उत्कृष्ट दिमागहरू आफ्नो जीवनका सबैभन्दा ऊर्जावान्, सिर्जनशील र स्वर्णिम उमेरका ५ देखि ७ वर्षहरू एउटै लोकसेवा परीक्षाको तयारीमा, एउटै सानो कोठाभित्र मैनबत्ती झैँ पग्लिएर बिताइदिन्छन्।
त्यो नभए, सीधा राहदानी बनाउने ताँती छ। तर विडम्बना, मरुभूमिको ५० डिग्री तातोमा वा विदेशी गगनचुम्बी भवनहरूमा बगाएको त्यो रगत-पसिनाले अन्ततः कसको साम्राज्य खडा भइरहेछ? जागिरले जीवन धान्न र गुजारा चलाउन त अवश्य मद्दत गर्छ, तर यसले कहिल्यै वास्तविक आर्थिक स्वतन्त्रता (Financial Freedom) को खुला आकाश दिन सक्दैन।
३. 'बस्नका लागि नेपाल, कमाउनका लागि विश्व बजार': IT र प्रविधिको मैदानमा मेरो दृढता
मलाई धेरैले भन्ने गर्थे— "तिमीले यति राम्रो IT र प्रविधिको क्षेत्र रोजेका छौ, किन नेपालमै बसेर समय बर्बाद गर्छौ? सिधै अमेरिका, क्यानडा, अष्ट्रेलिया वा भारतको 'बेंगलोर' जस्तो IT हब जाऊ, त्यहाँ निकै राम्रो र आकर्षक जागिर पाइन्छ।" समाजले मलाई सुरक्षित बाटो (अरूकोमा जागिर) रोज्न र विदेश जान दबाब दिइरह्यो, किनकि हाम्रो समाज जोखिम लिन डराउँछ र उही 'गरिब बुबा' को मानसिकतामा बाँचिरहेको छ।
तर म दृढताका साथ भन्छु— बेंगलोर वा अमेरिका जाँदा मैले संसारका ठूला कम्पनीहरूका लागि कोडिङ गर्ने थिएँ, वा कसैको कार्यालयमा प्राविधिक नोकरी गरेर उनीहरूलाई नै अझ बढी धनी बनाउने थिएँ। म त्यहाँ एउटा 'उच्च तलब पाउने नोकर' (High-paid Employee) मात्र बन्ने थिएँ।
मैले नेपालमै बसेर कम्प्युटर, प्रिन्टर, नेटवर्किङ, सीसीटीभी (CCTV) जस्ता हार्डवेयर र डिजिटल सुरक्षा पूर्वाधारदेखि लिएर वेबसाइट निर्माण (Web Development) सम्मका सम्पूर्ण IT सोलुसनहरूको काम सम्हाल्ने निर्णय गरेँ। प्रविधिको सबभन्दा सुन्दर पक्ष नै के हो भने, यसलाई भूगोलको सिमानाले रोक्न सक्दैन। भौतिक व्यापार गर्न भन्सार र सिमाना पार गर्नुपर्छ, तर IT एउटा यस्तो अचुक र शक्तिशाली हतियार हो, जहाँ हामी नेपालकै एउटा कुनामा आफ्नो कार्यालय स्थापना गरेर स्थानीय बजारलाई डिजिटलाइज्ड मात्र गर्दैनौँ, बरु संसारको जुनसुकै देशका ग्राहकका लागि सफ्टवेयर र वेबसाइट निर्माण गरेर सिधै विदेशी मुद्रा नेपाल भित्र्याउन सक्छौँ।
हरेक घर, पसल र कार्यालयलाई सुरक्षित र प्रविधिमैत्री बनाउने मेरो यो उद्यमशीलता अरूको साम्राज्यको एउटा भुईँको इँट्टा बन्नु भन्दा नेपालमै बसेर आफ्नो साम्राज्यको राजा बन्नु हो। IT पढेर वा सिकेर नेपालमा बस्नु कुनै बाध्यता होइन, यो त बजारको रिक्तता बुझेर चालिएको एउटा 'रणनीतिक, दूरदर्शी र साहसिक निर्णय' हो।
४. नयाँ बिहानीको बीजारोपण: किन र के सिकाउने बच्चाहरूलाई?
यो जागिरे मानसिकताको बाक्लो कुइरोलाई चिर्न अब अभिभावकहरू स्वयं 'धनी बुबा' को आधुनिक दर्शन अँगाल्न दृढ संकल्पित हुनुपर्छ। बच्चाहरूलाई व्यवसाय सिकाउनुको अर्थ उनीहरूको सुन्दर बालापन खोसेर पसलमा बसाउनु वा कलिलो उमेरमै ठूलो पूँजी लगानी गर्न लगाउनु होइन, बरु उनीहरूको मानसपटलमा उद्यमशीलताको बीजारोपण गर्नु हो। हामीले उनीहरूलाई सानैदेखि यी व्यावहारिक कुराहरू निर्धक्कका साथ सिकाउनैपर्छ:
• नेपालमा सम्भावना देख्ने आँखा (सबै क्षेत्रमा सम्भावना): यहाँ सबैभन्दा ठूलो विडम्बना के छ भने, सात समुद्र पारिबाट आउने विदेशीहरूले नेपालमा सम्भावना नै सम्भावना देख्छन्, तर यहीँ जन्मे-हुर्केका युवाहरूले भने यहाँ केवल अन्धकार मात्र देख्छन्। आज नेपालमा डिजिटल क्रान्तिको यस्तो लहर छ, जसको बजार 'लगभग हरेक क्षेत्र र कुना' मा फैलिइसकेको छ। अहिले नेपालका विद्यालय, कलेज, बैंक, सरकारी कार्यालय, अस्पतालदेखि लिएर हरेक साना-ठूला व्यापारिक पसल र घरहरू तीव्र रूपमा डिजिटल बन्दैछन्। जहाँ यो रूपान्तरण हुन्छ, त्यहाँ कम्प्युटर, नेटवर्किङ, सीसीटीभी सुरक्षा र वेबसाइटको माग अनिवार्य बन्छ। अर्थात्, अवसर कुनै एउटा कुनामा मात्र होइन, लगभग सम्पूर्ण बजारमै छरिएर रहेको छ। बेंगलोरमा पहिले नै सबै कुरा विकसित भइसकेको छ, त्यहाँ नयाँ क्रान्ति गर्न गाह्रो छ। तर नेपालको यो विकासोन्मुख र डिजिटल बन्दै गरेको बजार उद्यमी सोच भएकाहरूका लागि अवसरको सुनौलो खानी हो। यो माटोमा मिहिनेत गरे सुन फलाउन सकिन्छ भन्ने आत्मविश्वास हाम्रा बच्चाहरूको रगतमा भर्नैपर्छ।
• पसिना र पैसाको मूल्य (Financial Literacy): बिनामिहिनेतको गोजी खर्च (Pocket Money) भन्दा घरको सानो-तिनो रचनात्मक वा अतिरिक्त काम गरेबापत 'पारिश्रमिक' दिएर पैसा कमाउन लाग्ने मिहिनेत बुझाउने। साथै खुत्रुकेमा पैसा राख्दा बचत (Save), खर्च (Spend) र भविष्यको लगानी (Invest) को भिन्नता सिकाउने।
• हार र गल्तीसँगको सामीप्यता (Risk & Failure): जागिरमा गल्ती गर्नु सजाय र जागिर गुम्ने डर हो, तर व्यवसायमा हरेक गल्ती र असफलता एउटा पाठ हो। फेल हुने डरले कुना लुक्नु भन्दा गल्तीबाट सिक्दै पुनः उठ्ने साहस पैदा गराउने।
•
• आत्मनिर्भर निर्णयको क्षमता: बजार जाँदा एउटा निश्चित र सानो बजेट सुम्पिएर सामान रोज्ने, मोलमोलाई गर्ने जिम्मा उनीहरूलाई नै दिँदा आत्मनिर्भरता र व्यावसायिक कुराकानी (Negotiation Skills) को जग बलियो हुन्छ।
•
निष्कर्ष: याचक होइन, दाता बनौँ
"जागिरले एउटा घर मात्र चल्छ, तर व्यापारले पूरा देश चल्छ।" जब एउटा नागरिक उद्यमी बन्छ, ऊ केवल आफ्नो पेट पाल्दैन, बरु अरू सयौँ भोका हातहरूलाई काम दिने अवसर (Job Creator) सिर्जना गर्छ। वास्तविक सुख र आर्थिक स्वतन्त्रता त त्यो हो, जहाँ तपाईं बिदामा बस्दा वा सुतिरहेको बेला पनि तपाईंको पूर्वश्रम, प्रविधि (Automation) र सही लगानीले मूल्य (Passive Income) सिर्जना गरिरहेको हुन्छ, जुन व्यवसायबाट मात्र १००% सम्भव छ।
सुरुवाती दिनहरूमा पूँजी संकलन गर्न, व्यावसायिक अनुशासन सिक्न र बजारको अनुभव बटुल्नका लागि जागिर खानु एउटा उत्कृष्ट र सुन्दर भर्यावङ हुन सक्छ। तर जागिरलाई नै जीवनको अन्तिम गन्तव्य र सहारा बनाइनु हुन्न। कसैले सुन्दर र गर्वका साथ भनेका छन्— "यदि तपाईंले आफ्नो सपना पूरा गर्न आफैं काम गर्नुभएन भने, कसैले तपाईंलाई आफ्नो सपना पूरा गर्नका लागि काममा (जागिरमा) राख्नेछ।" त्यसैले आऊँ, आफ्नो ऊर्जा र अमूल्य समयलाई अरूको साम्राज्य ठूलो बनाउन मात्र होइन, आफ्नै देश र आफ्नै भविष्य निर्माणमा लगानी गरौँ।
अबका अभिभावकहरू 'गरिब बुबा' को जागिरे र सङ्कुचित दर्शन छोडेर 'धनी बुबा' को उद्यमी सोच अँगाल्न तयार हुनैपर्छ, ताकि हाम्रा सन्ततिहरू भोलिको नेपालमा "जागिर मात्र खोज्ने याचक" (Job Seeker) होइन, गर्वका साथ "हजारौँलाई जागिर दिने दाता" (Job Creator) बन्नेछन् र लक्ष्मीको वास्तविक वास हाम्रै घर-आँगनमा हुनेछ।
