— दीपेन्द्र प्रसाद अवस्थी
प्रबन्ध निर्देशक नेपाल आईटी सोलुसन
न राज्यं न च राजासीत् न दण्डो न
च दण्डिकः।
धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति
च परस्परम्॥
— महाभारत, शान्तिपर्व (५९।१४)
हाम्रो पूर्वीय दर्शनको
महान् ग्रन्थ महाभारतको 'शान्तिपर्व' मा परिकल्पना गरिएको एउटा यस्तो आदर्श व्यवस्थाको वर्णन छ, जहाँ कुनै केन्द्रीय शासक, कठोर प्रणाली वा दण्डको
भयविना नै न्यायोचित र स्वचालित पद्धतिका कारण समाजमा स्वतः सुशासन कायम हुन्थ्यो।
आजको आधुनिक डिजिटल युगमा यो श्लोकको अन्तर्य ठ्याक्कै मेल खान्छ। हामी मानव
सभ्यताको यस्तो मोडमा आइपुगेका छौँ, जहाँ प्रविधि केवल एउटा
सुविधा मात्र रहेन, यो देशको समृद्धि, पारदर्शिता र शासकीय प्रणालीको मुख्य इन्जिन बनिसकेको छ। वर्तमान
विश्व बजारमा तीनवटा प्रविधिहरू— क्लाउड कम्प्युटिङ (Cloud Computing), आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI), र ब्लकचेन (Block chain) को त्रिवेणीले कार्यसम्पादन शैली र शासकीय व्यवस्थालाई नै पूरै
परिवर्तन गरिदिएको छ। यी प्रविधिहरू केवल प्राविधिक क्षेत्रसँग मात्र सम्बन्धित
नभएर आम नागरिकको शिक्षा, स्वास्थ्य, भूमि व्यवस्थापन र राज्यको सुशासनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन्।
त्यसैले, यसको व्यावहारिक पक्ष, ब्याकइन्ड कोडिङ र यसले ल्याउने चुनौतीबारे नीतिगत तह, शैक्षिक क्षेत्र र आम नागरिकमा स्पष्ट बुझाइ हुनु जरुरी छ।
प्रविधिको त्रिवेणी र यसको
कार्यप्रणाली
यसलाई सार्वजनिक
प्रशासनको कार्यप्रणाली र प्रविधिको आधुनिक विकासको सन्दर्भबाट सरल रूपमा बुझ्न
सकिन्छ:
·
क्लाउड कम्प्युटिङ (Cloud Computing): परम्परागत सरकारी कार्यालयमा फाइलहरू भौतिक रूपमा दराज वा कोठामा
भण्डारण गरिन्थ्यो, जहाँ आगलागी वा प्राकृतिक
प्रकोपबाट डाटा नष्ट हुने उच्च जोखिम रहन्थ्यो। यो प्रविधिले इन्टरनेटको माध्यमबाट
देशैभरिका सरकारी डाटा र डिजिटल फाइलहरूलाई सुरक्षित, केन्द्रिकृत र २४सै घण्टा उपलब्ध हुने गरी भण्डारण गर्ने सुविधा
दिन्छ।
·
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI): कम्प्युटर वा मेसिनले मानिसले जस्तै विश्लेषण गर्ने, निर्णय लिने र फाइलहरू सेकेन्डभरमा प्रोसेस गर्ने क्षमता नै एआई
हो। सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा हप्ता दिन लाग्ने प्रशासनिक कामलाई एआईले केही
सेकेन्डमै मानवीय त्रुटिरहित र बिनाकुनै ढिलासुस्ती सम्पादन गरिदिन सक्छ।
ब्लकचेन प्रविधि (Blockchain) को विस्तृत चिरफार
यो प्रविधिको त्रिवेणीमा
सबैभन्दा सुरक्षित र क्रान्तिकारी आधार ब्लकचेन हो। सरल भाषामा, यो एउटा यस्तो डिजिटल खाता (Digital
Ledger) हो, जसको हुबहु प्रतिलिपि संसारभरका हजारौँ कम्प्युटरहरूमा एकैपटक
सुरक्षित रहन्छ। परम्परागत प्रणाली जस्तो यसको कुनै एउटा केन्द्रीय सर्भर वा मालिक
हुँदैन, यो पूर्ण रूपमा
विकेन्द्रिकृत (Decentralized) हुन्छ।
जब कुनै कारोबार वा विवरण
दर्ता हुन्छ, त्यो डिजिटल 'ब्लक' मा भरिन्छ र अघिल्लो
ब्लकसँग एउटा अभेद्य साङ्लो (Chain) जस्तै जोडिन्छ। यसमा
एकपटक दर्ता भइसकेको विवरणलाई संसारको कुनै पनि शक्तिशाली ह्याकर वा भ्रष्ट
कर्मचारीले अनाधिकृत रूपमा फेरबदल गर्न, मेटाउन वा किर्ते गर्न
असम्भव हुन्छ।
यसको प्राविधिक ओज बुझ्न
यसका मुख्य स्तम्भहरूलाई गहन रूपमा हेर्नुपर्छ:
१. ब्लकचेनका
प्रकारहरू (Types of Blockchain)
·
सार्वजनिक ब्लकचेन (Public Blockchain): यो पूर्ण रूपमा खुला नेटवर्क हो,
जहाँ
संसारको जोकोही पनि जोडिन, डाटा पढ्न र ट्रान्जेक्सन
गर्न सक्छ। यसको उदाहरण बिटकोइन (Bitcoin) र इथेरियम (Ethereum) हुन्।
·
निजी ब्लकचेन (Private Blockchain): यो एउटा बन्द वा नियन्त्रित नेटवर्क हो, जहाँ केवल अनुमति पाएका संस्थाहरू मात्र सहभागी हुन सक्छन्।
नेपालको बैंकिङ क्षेत्र वा सरकारी निकायहरूमा वित्तीय विवरण र संवेदनशील डाटा
सुरक्षित राख्न यो मोडल उपयुक्त हुन्छ।
·
कन्सोर्टियम ब्लकचेन (Consortium
Blockchain): यसमा एउटै संस्थाको सट्टा
धेरै वटा संस्थाहरू मिलेर नेटवर्क सञ्चालन गर्छन्। जस्तै, नेपालका सबै बैंकहरू वा मालपोत,
नापी र
यातायात विभाग मिलेर एउटा संयुक्त नेटवर्क चलाउनु।
२. कन्सेन्सस
मेकानिजम: निर्णय प्रक्रिया (Consensus Mechanisms)
ब्लकचेनमा कुनै पनि डाटा
सही छ कि छैन भनेर जाँच्न नेटवर्कमा रहेका सबै कम्प्युटर (Nodes) हरूले एकमत हुनुपर्छ। यसका लागि मुख्य दुई विधि प्रयोग गरिन्छ:
·
प्रुफ अफ वर्क (Proof of Work - PoW): यसमा कम्प्युटरहरूले जटिल
गणितीय समस्याहरू हल गर्नुपर्छ, जसमा ठूलो मात्रामा
विद्युतीय ऊर्जा खर्च हुन्छ।
·
प्रुफ अफ स्टेक (Proof of Stake - PoS): यो आधुनिक र वातावरणमैत्री विधि हो,
जहाँ
नेटवर्कका सहभागीहरूले आफ्नै डिजिटल एसेट धितो (Stake)
राखेर
ट्रान्जेक्सन प्रमाणित गर्छन्।
३. क्रिप्टोग्राफी
र सुरक्षा (Cryptographic Security)
ब्लकचेनको सुरक्षाको
मुख्य कडी क्रिप्टोग्राफिक ह्यास (Cryptographic Hash) हो। यसमा SHA-256 जस्ता एल्गोरिदम प्रयोग गरिन्छ,
जसले
जुनसुकै डाटालाई एउषा निश्चित लम्बाइको कोडमा बदलिदिन्छ। प्रत्येक नयाँ ब्लकमा
अघिल्लो ब्लकको ह्यास पनि सुरक्षित राखिएको हुन्छ। त्यसैले, यदि कसैले एउटा ब्लकको डाटा परिवर्तन गर्न खोज्यो भने पूरा
नेटवर्कले उक्त बदमासीलाई तत्कालै खारेज गरिदिन सक्छ।
विश्वव्यापी अध्ययन र डिजिटल
ट्रेन्डका निष्कर्षहरू
नेपाल आईटी सोलुसनको प्रबन्ध
निर्देशकका रूपमा इन्टरनेटमा उपलब्ध विश्वव्यापी प्राविधिक प्रतिवेदन, जर्नल र डिजिटल ट्रेन्डहरूको अध्ययन गर्दा मैले केही महत्त्वपूर्ण
यथार्थहरू फेला पारेको छु। अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास र केस स्टडीहरूको विश्लेषणका
आधारमा नेपालले डिजिटल रूपान्तरणको बाटो तय गर्दा निम्न कुराहरूमा विशेष ध्यान
दिनु अनिवार्य देखिन्छ:
·
केन्द्रिकृत प्रणालीको जोखिम (Centralization
Vulnerability): इन्टरनेटमा उपलब्ध
विभिन्न साइबर सुरक्षा प्रतिवेदनहरूले के देखाउँछन् भने, एकल केन्द्रीय सर्भरमा बढी निर्भर सरकारी प्रणालीहरूमा एउटा सर्भर
डाउन हुँदा वा साइबर आक्रमण हुँदा देशैभरिको सेवा ठप्प हुने जोखिम रहन्छ। यसको
अचुक विकल्प ब्लकचेनको विकेन्द्रिकृत ढाँचा र हाइब्रिड क्लाउड (Hybrid Cloud) नै हो।
·
नेपाली जनशक्तिको क्षमता (Utilization
of Tech Talent): विश्व बजार र
अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा नेपाली डेभलपर्सहरूको बढ्दो मागलाई हेर्दा यो प्रष्ट
हुन्छ कि हामीकहाँ विश्वस्तरीय सफ्टवेयर र स्मार्ट कन्ट्र्याक्ट (Smart Contract) लेख्न सक्ने दक्ष युवाहरू छन्। तर नीतिगत
स्पष्टता नहुँदा हाम्रा दक्ष जनशक्ति विदेशी बजारका लागि मात्र काम गरिरहेका छन्।
यदि राज्यले स्वदेशी आईटी कम्पनीहरूलाई विश्वास गरेर राष्ट्रिय प्रोजेक्टहरूको
जिम्मा दिने हो भने हामी आफैँ सुरक्षित सरकारी इकोसिस्टम बनाउन सक्छौँ।
·
सुरक्षा र कार्यक्षमताको सन्तुलन (Security
vs Performance): ब्लकचेनका विभिन्न
अन्तर्राष्ट्रिय प्रयोगहरू (Use Cases) अध्ययन गर्दा के बुझिन्छ
भने, ट्रान्जेक्सनको गति र सुरक्षाको सन्तुलन नमिल्दा
प्रणाली सुस्त हुन सक्छ। त्यसैले नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशका लागि उच्च गति
दिने प्रुफ अफ स्टेक (PoS) वा प्राइभेट कन्सोर्टियम
नेटवर्क नै सबैभन्दा व्यावहारिक विकल्प हुन् भन्ने तथ्य प्राविधिक विश्लेषणहरूले
पुष्टि गरेका छन्।
पर्दा पछाडिको कमान्ड: कोडिङ र
प्रोग्रामिङको भूमिका
यी तिनै प्रविधिहरू स्वतः
सञ्चालित हुँदैनन्; यिनको पृष्ठभूमिमा जटिल र
बलिया कोडिङ (Coding) तथा आर्किटेक्चरहरू
हुन्छन्, जसलाई बुझ्नु प्राविधिक
रूपमा आवश्यक छ:
·
ब्लकचेनको कोडिङ र स्मार्ट कन्ट्र्याक्ट: ब्लकचेन नेटवर्कको कोर इन्जिन र क्रिप्टोग्राफी तयार पार्न C++, Go (Golang), र Rust जस्ता उच्च कार्यक्षमता भएका प्रोग्रामिङ भाषाहरू प्रयोग गरिन्छन्।
सरकारी वा व्यापारिक नियमहरूलाई स्वचालित रूपमा लागू गर्न 'स्मार्ट कन्ट्र्याक्ट' (Smart
Contract) लेखिन्छ, जसका लागि Solidity जस्ता विशेष भाषाहरूको
प्रयोग हुन्छ।
·
एआई र मेसिन लर्निङको आधार: आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र मेसिन लर्निङ (Machine Learning) को पूरै साम्राज्य Python र R प्रोग्रामिङ भाषाको जगमा
उभिएको छ। यसमा डाटा प्रोसेसिङ र न्यूरल नेटवर्क (Neural
Networks) निर्माण
गर्न TensorFlow, PyTorch, र Scikit-learn जस्ता शक्तिशाली
लाइब्रेरीहरूको प्रयोग गरिन्छ।
·
क्लाउड र पूर्वाधार कोडिङ: आधुनिक क्लाउड कम्प्युटिङ अब सर्भर मात्र होइन, यो "कोड मार्फत पूर्वाधार" (Infrastructure as Code - IaC) को युग हो। यसमा सर्भर र
नेटवर्किङ व्यवस्थापन गर्न Terraform, Ansible, र कन्टेनरका लागि Docker र Kubernetes जस्ता औजारहरू प्रयोग गरिन्छन्।
विश्वव्यापी अभ्यास र व्यावहारिक
उदाहरणहरू
·
ब्लकचेन (Blockchain): युरोपेली मुलुक इस्टोनियाले आफ्नो देशको ९९ प्रतिशत सरकारी सेवा
ब्लकचेन प्रविधिमा आधारित बनाएको छ, जसको सहयोगले जग्गा पास, कम्पनी दर्ता र डिजिटल मतदान पूर्ण सुरक्षित रूपमा सम्पादन
हुन्छन्। वित्तीय क्षेत्रमा रिपल (Ripple) जस्ता नेटवर्क प्रयोग
गरेर विश्वका ठूला बैंकहरूले बिनाकुनै मध्यस्थकर्ता सेकेन्डभरमै अन्तर्राष्ट्रिय
कारोबार गरिरहेका छन्।
·
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI)
र
क्लाउड: स्वास्थ्य क्षेत्रमा जटिल
रोगको प्रारम्भिक पहिचान गर्न र यातायात क्षेत्रमा स्वचालित टेस्ला (Tesla) कारहरूमा एआईको व्यापक प्रयोग भइरहेको छ। नेपाल सरकारको नागरिक एप
(Nagarik App) यसको एउटा राम्रो सुरुआत
हो, जहाँ नागरिकको व्यक्तिगत विवरण सरकारको
केन्द्रीय जी-क्लाउड (Government Cloud) मा सुरक्षित रहन्छ।
सुशासन र सेवा प्रवाहमा
प्रत्यक्ष फाइदा
सार्वजनिक क्षेत्रमा
व्याप्त ढिलासुस्ती र पारदर्शिताको अभावलाई चिर्न यो प्रविधिको संयोजन प्रभावकारी
सिद्ध हुन सक्छ:
१. सुरक्षित र पारदर्शी भू-व्यवस्थापन
(सिंहदरबारदेखि स्थानीय तहसम्म): २०८२ साल भदौ २३ र २४ गतेको आन्दोलनले
राज्यको डाटा सुरक्षामा एउटा गम्भीर पाठ सिकाएको छ। आन्दोलनका क्रममा सिंहदरबारका
कार्यालयहरू, विभिन्न
नगरपालिकाहरू, यातायात
व्यवस्था विभाग लगायतका लगभग सम्पूर्ण सार्वजनिक निकायहरूमा भएका तोडफोड र
आगलागीले नागरिकका वर्षौँ पुराना ऐतिहासिक स्रेस्ता, कागजात र लालपुर्जाहरू जलेर पूर्ण रूपमा
नष्ट भए। भौतिक कागजात मात्र होइन, कतिपय
निकायका केन्द्रिकृत कम्प्युटर डाटाबेससमेत ध्वस्त हुँदा राज्यले आफ्ना नागरिकको
अभिलेख फेरि ब्युँताउन जनताकै घर-दैलोमा पुगेर पुराना प्रमाण माग्दै सास्तीपूर्ण
अवस्था भोग्नुपर्यो। यदि हाम्रो सम्पूर्ण सार्वजनिक निकायहरूको स्रेस्ता प्रणाली ब्लकचेन प्रविधिमा आधारित
भइदिएको भए, कार्यालय
नै जलेर खरानी भए पनि उक्त डाटाको हुबहु प्रतिलिपि नेटवर्कमा रहेका अन्य सुरक्षित
नोड्स (Nodes) मा
सुरक्षित रहन्थ्यो। यसले बिचौलिया वा अन्य माध्यमबाट जग्गा किर्ते गर्ने वा
स्रेस्ता सच्याएर हुने ठगी नियन्त्रण गर्दै नागरिकलाई ढुक्क बनाउँछ।
२. द्रुत सेवा
प्रवाह: नागरिकता,
राहदानी वा सवारी चालक अनुमति पत्र (Driving
License) प्राप्त गर्न महिनौँ
कुर्नुपर्ने र लाइन बस्नुपर्ने झन्झटलाई एआईमा आधारित स्वचालित प्रणालीले पूर्णतः
अन्त्य गरिदिन सक्छ।
३.
सप्लाई चेन ट्र्याकिङ (Supply Chain Tracking): औषधि उत्पादनदेखि उपभोक्ताको हातमा
पुग्दासम्मको आपूर्ति शृङ्खलालाई ब्लकचेनमा ट्र्याक गर्दा बजारमा पाइने नक्कली
औषधि र शैक्षिक योग्यताका नक्कली प्रमाणपत्रहरूको अवैध कारोबार रोकिन्छ।
चुनौती, सम्भावित जोखिम र आर्थिक विश्लेषण (ROI)
नयाँ प्रविधिले अवसरसँगै
केही गम्भीर चुनौती र नकारात्मक पक्षहरू पनि सँगै लिएर आउँछ:
·
रोजगारीमा सङ्कट (Job Displacement): एआईको तीव्र विकासले गर्दा डाटा इन्ट्री (Data Entry), डकुमेन्ट रुजु गर्ने जस्ता परम्परागत वा सामान्य कार्य गर्ने कर्मचारीहरूको रोजगारी गुम्ने र
बेरोजगारी बढ्ने जोखिम रहन्छ।
·
डाटा गोपनीयता र डिजिटल साक्षरता: नागरिकका सम्पूर्ण संवेदनशील विवरण 'क्लाउड' मा सुरक्षित राख्दा अभेद्य साइबर सुरक्षा प्रणाली आवश्यक पर्छ।
अन्यथा, एकैपटक ठूलो परिमाणमा
डाटा चोरी (Data Breach) हुने जोखिम रहन्छ।
·
अपरिवर्तनीय डाटा (Immutable Records): ब्लकचेनको नियम अनुसार एकचोटि रेकर्ड भएको डाटा मेट्न वा सच्याउन
मिल्दैन। यदि कोडिङ वा मानवीय त्रुटिका कारण सुरुमै गलत डाटा प्रविष्टि भयो भने, त्यसलाई सच्याउन कानुनी र प्राविधिक रूपमा निकै झन्झटिलो हुन्छ।
·
लागतको यथार्थ र प्रतिफल (ROI): ब्लकचेन र एआई मोडलहरूलाई तालिम दिन र सुरक्षित डाटा सेन्टरहरू
स्थापना गर्न सुरुमा ठूलो वित्तीय लगानी (CapEx)
आवश्यक
पर्छ। तर दीर्घकालीन रूपमा यसले राज्यको प्रशासनिक खर्च घटाउँछ, प्रणाली पारदर्शी बनाउँछ र राजस्व चुहावट (Revenue Leakage) नियन्त्रण गर्छ। भ्रष्टाचारका कारण राज्यलाई
हुने अर्बौँको आर्थिक क्षति रोकिनु र सुशासन कायम हुनु नै यस प्रविधिको वास्तविक लगानीमा प्रतिफल (Return on Investment - ROI) हो।
संकल्प र पुरुषार्थको कडी
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न
मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति
मुखे मृगाः॥
— हितोपदेश
नीति, प्रविधि र सुशासनको विकास केवल कोठामा बसेर गरिने विमर्श वा कोरा
कल्पना (मनोरथ) ले मात्र कदापि सम्भव छैन। पूर्वीय वाङ्मयको यो अमर सूक्तिले
स्पष्ट पारे झैँ, राष्ट्र निर्माण र
प्रविधिको सफल कार्यान्वयनका लागि दृढ संकल्प,
कठोर
श्रम र पुरुषार्थ (उद्यम) को सर्वोपरि आवश्यकता पर्दछ। जसरी सुतिरहेको सिंहको
मुखमा मृग आफैँ प्रवेश गर्दैन, त्यसै गरी "डिजिटल
नेपाल" को बृहत् राष्ट्रिय सपनालाई साकार पार्न हामीले हाम्रा पुराना र
संकुचित प्रशासनिक शैलीहरूलाई त्यागेर प्रविधिको व्यावहारिक मैदानमा ओर्लिनै पर्छ।
जबसम्म राज्यले
देश-विदेशमा रहेका नेपाली प्रविधिज्ञहरूको ज्ञान,
स्वदेशी
आईटी कम्पनीहरूको क्षमता र युवा जनशक्तिको ऊर्जालाई एकीकृत गरेर ठोस कदम चाल्दैन, तबसम्म हामी प्रविधिको युगमा पछाडि परिरहनेछौँ। नीति-नियम र कानुन
निर्माण गर्दा कानुनी क्षेत्रका व्यक्तिहरूसँगै सम्बन्धित प्रविधि र यन्त्रको मर्म
बुझेका विज्ञहरूलाई पनि अनिवार्य रूपमा सँगै राखेर अघि बढ्नु आजको मुख्य आवश्यकता
हो।
निष्कर्ष
"चेतना
बिनाको प्रविधि खतरनाक हुन्छ, र प्रविधि बिनाको चेतना कमजोर हुन्छ।"
प्रविधि एउटा यस्तो
अपरिवर्तनीय र गतिशील बहाव हो, जसलाई
निषेध वा उपेक्षा गरेर आजको संसारमा कुनै पनि राष्ट्र अघि बढ्न सक्दैन। बरु यसको
विवेकपूर्ण उपयोग गरेर मुलुकको विकास र सेवा प्रवाहमा युगान्तकारी रूपान्तरण
ल्याउनु नै बुद्धिमानी हुन्छ। त्यसैले, अबको राष्ट्रिय बहस प्रविधिलाई नियन्त्रण गर्ने वा यसबाट
तर्सिनेतर्फ होइन, यसका
अन्तर्निहित जोखिमहरूलाई न्यूनीकरण गर्दै क्लाउड, एआई र ब्लकचेन जस्ता अत्याधुनिक डिजिटल
औजारहरूलाई आत्मसात् गरेर सार्वजनिक क्षेत्रमा व्याप्त विसंगति र भ्रष्टाचार कसरी
निर्मूल पार्ने भन्नेमा केन्द्रित हुनुपर्छ।
राज्यले प्रविधिमैत्री
नीति, सुदृढ साइबर
सुरक्षाको पूर्वाधार र देशव्यापी डिजिटल साक्षरतामा लगानी बढाउन अब एक सेकेन्ड पनि
ढिला गर्नु आत्मघाती सिद्ध हुन सक्छ। हाम्रो रैथाने पूर्वीय दर्शनको 'धर्म' अर्थात् नैतिक चेतना र आधुनिक प्रविधिको
'विज्ञान' अर्थात् अभेद्य डिजिटल प्रणालीलाई
एकाकार (Fusion) गराएर
अघि बढ्न सके मात्र हामीले परिकल्पना गरेको सभ्य, पारदर्शी र समृद्ध नेपालको मार्गचित्र
साकार हुन सक्छ।
