समयको
गतिसँगै मानिसका आवश्यकताहरू बदलिन्छन् र आवश्यकतासँगै जन्मन्छन् नयाँ-नयाँ
प्रविधि। आज हाम्रो हातमा एउटा सानो यन्त्र (स्मार्टफोन) मुस्कुराउँछ, जसमा संसार अटाएको छ। कोठाहरूमा ल्यापटपहरू
जुर्मुराउँछन् र मानव मस्तिष्कको विकल्प बन्न खोज्दै 'आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स' (AI) ले नयाँ युगको बिगुल फुकिरहेको छ।
तर, यो चमत्कारी वर्तमानको जग कहाँ खनिएको थियो? एउटा महँगो कम्प्युटर महिनाको लाखौँ रुपैयाँ
भाडा तिरेर भित्र्याइएको देश आज आफ्नै 'सुपर कम्प्युटर' को गर्भाधान गर्दै अन्तरिक्षमा आँखा गाड्ने अवस्थासम्म कसरी
आइपुग्यो?
आउनुहोस्, तथ्याङ्कको सुख्खा गल्छीबाट निस्किएर नेपालको
प्राविधिक इतिहासको यो रोचक, तार्किक र गौरवमय महायात्रालाई नियालौँ।
नेपालको
कम्प्युटिङ इतिहासको जग कुनै व्यापारिक वा व्यक्तिगत प्रयोजनका लागि नभएर राज्यको
योजनाबद्ध विकास र राष्ट्रिय तथ्याङ्क व्यवस्थापन (जनगणना) का लागि खनिएको थियो।
यसको प्रारम्भिक चरणलाई निम्न माइलस्टोनहरूका आधारमा बुझ्न सकिन्छ:
नेपालको पहिलो
कम्प्युटर: IBM
1401 र
भाडाको युग (वि.सं. २०२८)
नेपालको
इतिहासमा पहिलो पटक कम्प्युटरको प्रवेश वि.सं. २०२८ (सन् १९७१) को राष्ट्रिय
जनगणनाको अवसरमा भएको हो। त्यतिबेला नेपाल सरकारसँग आफ्नै कम्प्युटर खरिद गर्ने
प्राविधिक ज्ञान,
पूर्वाधार र पर्याप्त बजेट
थिएन। त्यसैले,
सरकारले अमेरिकी
बहुराष्ट्रिय कम्पनी IBM
सँग सम्झौता गरी
'IBM 1401' नामक दोस्रो पुस्ता (2nd Generation) को कम्प्युटर भाडामा ल्यायो।
सञ्चालन खर्च: नेपाल सरकारले यो कम्प्युटर प्रयोग गरेबापत आईबीएम
कम्पनीलाई
महिनाको १ लाख २५ हजार रुपैयाँ भाडा भुक्तानी गर्थ्यो, जुन तत्कालीन आर्थिक सूचकाङ्कका आधारमा निकै
ठुलो रकम थियो।
प्राविधिक वास्तुकला (Architecture): यस कम्प्युटरमा आजको जस्तो स्क्रिन वा
किबोर्ड हुँदैनथ्यो। डाटा इन्पुट गर्नका लागि
'पन्च कार्ड' (Punch Cards) र म्याग्नेटिक टेपको प्रयोग गरिन्थ्यो। यसको
मुख्य मेमोरी (RAM)
क्षमता केवल
४,००० देखि १६,००० क्यारेक्टर (बाइट्स) मात्र थियो भने यसको क्लक स्पीड (Clock Speed) केवल
८७ किलोहर्ट्ज थियो।
तार्किक प्रभाव: यसअघिका जनगणनाहरूको तथ्याङ्क हातैले गनेर प्रशोधन
गर्नुपर्ने बाध्यता थियो,
जसका कारण अन्तिम नतिजा
सार्वजनिक हुन ४ देखि ५ वर्षसम्म लाग्ने गर्थ्यो। तर, यो IBM 1401 कम्प्युटरको सहायताले २०२८ सालको जनगणनाको
सम्पूर्ण जटिल तथ्याङ्क प्रशोधन गर्ने कार्य मात्र
१ वर्ष ७ महिनामा सम्पन्न भयो। यसले नेपालको प्रशासनिक
क्षेत्रमा प्रविधिको महत्त्व र समय बचतको शक्तिलाई पहिलो पटक प्रमाणित गरिदियो।
संस्थागत विकास र राष्ट्रिय कम्प्युटर केन्द्र (NCC) को स्थापना (वि.सं. २०३१ - २०३७)
IBM
1401 को सफल प्रयोगपछि सरकारले
सरकारी डाटाहरू सुरक्षित राख्न र देशमा प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन गर्न एउटा
छुट्टै निकायको आवश्यकता महसुस गर्यो।
यसकै फलस्वरूप, वि.सं. २०३१ सालमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (UNDP) को प्राविधिक सहयोगमा
'इलेक्ट्रोनिक डाटा प्रोसेसिङ सेन्टर' को स्थापना गरियो।
यसै केन्द्रलाई परिमार्जन गर्दै वि.सं. २०३७ सालमा सरकारले
'राष्ट्रिय कम्प्युटर केन्द्र' (National Computer
Centre - NCC) को रूपमा विकास गर्यो। एनसीसीले
सिंहदरबारभित्र रहेका सरकारी निकायहरूको तथ्याङ्क प्रशोधन गर्नुका साथै नेपालमा
पहिलो पटक औपचारिक रूपमा कम्प्युटर प्रोग्रामिङ (Cobol, Fortran आदि) र सञ्चालन सम्बन्धी तालिमहरू दिन सुरु
गर्यो।
नेपालको पहिलो खरिद र चौथो पुस्ताको आगमन: ICL 2950/10 (वि.सं. २०३६)
वि.सं.
२०३६ (सन् १९७९) को जनगणना नजिकिँदै गर्दा नेपाल सरकारले भाडाको कम्प्युटरमा
निर्भर रहनुभन्दा आफ्नै स्वामित्वको शक्तिशाली कम्प्युटर खरिद गर्ने निर्णय गर्यो।
सरकारले बेलायती कम्पनी International
Computers Limited (ICL) बाट
'ICL 2950/10' नामक मेनफ्रेम कम्प्युटर खरिद गर्यो।
विद्यार्थीहरूका लागि महत्त्वपूर्ण प्राविधिक तथ्य: धेरैजसो साधारण पुस्तकहरूमा नेपालको यो
दोस्रो कम्प्युटर भएकाले यसलाई 'तेस्रो
पुस्ता'
को भनी भ्रमपूर्ण रूपमा
लेखिएको पाइन्छ। तर,
प्राविधिक वास्तुकला (Architecture) को दृष्टिकोणले
ICL 2950/10 चौथो पुस्ता (4th Generation) को कम्प्युटर हो।
तेस्रो
पुस्ताका कम्प्युटरहरूमा साधारण Integrated Circuits (ICs) को मात्र प्रयोग हुन्थ्यो। तर, नेपालले खरिद गरेको ICL 2900 सिरिजको यो मोडलमा
LSI (Large Scale
Integration) र
VLSI (Very Large Scale Integration) माइक्रोचिप प्रविधि प्रयोग गरिएको थियो, जहाँ एउटै सानो चिपमा हजारौँ ट्रान्जिस्टरहरू
अटाउन सम्भव भएको थियो। यसका साथै, यसमा पहिलो पटक
'भर्चुअल मेमोरी आर्किटेक्चर' (Virtual Machine
Architecture) को प्रयोग गरिएको थियो। नेपालले तेस्रो
पुस्ताको प्रविधिलाई सिधै नाघेर (Skip गरेर) वि.सं. २०३६ मा यो अत्याधुनिक चौथो पुस्ताको प्रविधि
अपनाएको थियो।
२. शब्दको रङ र निजी क्षेत्रको उभार (वि.सं.
२०४० को दशक)
वि.सं.
२०४० को दशक (सन् १९८० को दशक) नेपालको प्रविधि इतिहासमा अर्को महत्त्वपूर्ण मोड
मानिन्छ। यसै अवधिमा कम्प्युटर सरकारी नियन्त्रण र मेनफ्रेम कोठाहरूबाट बाहिर
निस्किएर निजी क्षेत्र र सर्वसाधारणको पहुँचमा पुग्न थाल्यो।
पर्सनल कम्प्युटर (PC) को प्रवेश: संसारभर आईबीएम र एप्पल कम्पनीले पर्सनल
कम्प्युटर (Desktop
PCs) को
क्रान्ति ल्याएसँगै नेपालमा पनि साना माइक्रो-कम्प्युटरहरू आयात हुन थाले। निजी
क्षेत्रबाट कम्प्युटर बिक्री गर्ने डिलरहरू र ट्रेनिङ इन्स्टिच्युटहरू खुल्ने क्रम
तीव्र भयो।
नेपाली भाषाको डिजिटल अवतार: अंग्रेजी भाषामा मात्र सीमित रहेको
कम्प्युटरलाई नेपाली माटो अनुकूल बनाउन यसै दशकमा प्रयासहरू सुरु भए। कम्प्युटरको
पर्दामा नेपाली अक्षरहरू फक्रिन थाले र टाइप गर्नका लागि
'प्रीति' (Preeti),
'कान्तिपुर' जस्ता फन्टहरूको विकास भयो। यसले नेपाली
साहित्य,
पत्रकारिता र कार्यालयको
लेखन कार्यलाई टाइपराइटरको युगबाट मुक्त गरी डिजिटल 'किबोर्ड' को सुमधुर धुनमा रूपान्तरण गरिदियो।
३. विज्ञानको मन्दिर र अन्तरिक्षको सपना (RONAST/NAST को भूमिका)
नेपालमा
विज्ञान र प्रविधिको संस्थागत विकास र नीतिगत मार्गनिर्देशनका लागि
वि.सं. २०३९ साल मङ्सिर २० गते (सन् १९८२) मा
RONAST (Royal Nepal Academy of Science and
Technology - शाही नेपाल
विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान) को स्थापना भयो। देश गणतन्त्रमा प्रवेश
गरेपछि यसको नामबाट 'शाही' शब्द हटाई
NAST (नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान) राखियो।
नेपालको
सूचना प्रविधि विकासमा नास्टको योगदानलाई निम्नानुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
सुरुवाती इन्टरनेटको विस्तार: वि.सं. २०५१ तिर जब नेपालमा मर्कन्टाइल (Mercantile) कम्पनीले व्यावसायिक इन्टरनेट (E-mail) सेवा सुरु गर्यो, तब देशमा इन्टरनेटको प्राविधिक र नीतिगत
वातावरण तयार पार्न नास्टले प्राज्ञिक अभिभावकत्व र अनुसन्धानमा सहयोग प्रदान
गरेको थियो।
अन्तरिक्षमा नेपाली पाइला (NepaliSat-1): प्रविधिको क्षेत्रमा इतिहास रच्दै नास्टकै
प्रत्यक्ष समन्वय र आर्थिक लगानीमा नेपालका दुई इन्जिनियरहरूले जापानको क्युसु
इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (Kyutech) मा
'नेपालीस्याट-१' नामक नेपालको पहिलो नानो-स्याटेलाइट निर्माण
गरे। सन् २०१९ अप्रिल १७ मा यसको सफल प्रक्षेपण भएसँगै नेपाल भुइँको तथ्याङ्क
गन्ने अवस्थाबाट उठेर आकाशमा आफ्नै आँखा राख्ने राष्ट्रहरूको सूचीमा जोडिन सफल
भयो।
४. डिजिटल महामानव: नेपालको आफ्नै 'सुपर कम्प्युटर'
कम्प्युटरको
विकासक्रमको यो शृङ्खला आज एउटा यस्तो मोडमा आइपुगेको छ, जहाँ नेपालसँग आफ्नै 'सुपर कम्प्युटर' छ। सन् २०१९ मा
काठमाडौं विश्वविद्यालय (KU) को धुलिखेलस्थित हरियाली काखमा नेपालकै पहिलो
सुपर कम्प्युटर (HPC
Cluster) औपचारिक
रूपमा स्थापना गरिएको थियो।
अन्तर्राष्ट्रिय उपहार: यो कम्प्युटर प्रणाली संसारकै सबैभन्दा ठुलो
र प्रतिष्ठित आणविक अनुसन्धान संस्था
CERN (युरोपेली आणविक अनुसन्धान सङ्गठन) द्वारा प्राप्त भएको हो। जेनेभामा अवस्थित
सर्नका वैज्ञानिकहरूले आफ्ना डाटा सेन्टरहरू अपग्रेड गरेपछि, त्यहाँका उच्च क्षमतायुक्त सर्भरहरू नेपाल
ल्याइएको थियो।
यसको भित्री शक्ति (Technical Specs): यो प्रणाली
HPC Cluster Architecture मा आधारित छ, जहाँ धेरै वटा शक्तिशाली सर्भरहरूलाई एक ठाउँमा जोडिएको
हुन्छ। यसमा
१८ वटा मुख्य कम्प्युटिङ नोड्स, जम्मा
२६४ वटा सीपीयू कोरहरू (CPU Cores) र
१ टेराबाइट 1TB र्याम
(RAM)
रहेको छ। नोडहरू बीच द्रुत
गतिको डाटा प्रवाह सुनिश्चित गर्नका लागि
InfiniBand नेटवर्किङ र फाइबर अप्टिकल केबलहरूको प्रयोग गरिएको छ। यो
प्रणाली खुला स्रोतको
Linux (CentOS/Rocky Linux) सञ्चालन प्रणाली (OS) मा चल्छ र कामको बाँडफाँडका लागि
Slurm Workload Manager सफ्टवेयरको प्रयोग गरिन्छ।
यसले नेपालको माटोमा के गर्दैछ ?
जलविद्युत उत्पादन र टर्बाइनको सुरक्षा (Hydro-Power
Architecture):
नेपालका
नदीहरू हिमाल र पहाड छिचोल्दै बग्ने हुनाले यिनीहरूमा बालुवा र 'बालुवा
र गिट्टी'को
(Sediment)
मात्रा अत्यधिक हुन्छ। यो
बालुवा जलविद्युत आयोजनाका महँगा टर्बाइनहरूका लागि घातक बन्छ र यसले टर्बाइनलाई
चाँडै खियाइदिन्छ (Sediment
Erosion)।
यो समस्या समाधान गर्न सुपर कम्प्युटरले
Computational Fluid Dynamics (CFD) प्रविधिको प्रयोग गर्छ। यस प्रविधिमार्फत
पानी र बालुवाको गति र त्यसले टर्बाइनमा पार्ने प्रभावलाई कम्प्युटरको पर्दामा
थ्री-डी (3D)
डिजिटल सिमुलेसन गरेर
हेरिन्छ। यस तार्किक विश्लेषणले नेपाली नदीहरूको विशेषता सुहाउँदो बलियो टर्बाइन
डिजाइन गर्न र जलविद्युत आयोजनाहरूको मर्मत सम्भारमा लाग्ने करोडौँ रुपैयाँ जोगाउन
ठुलो मद्दत पुर्याएको छ।
मौसम र जलवायुको पूर्वानुमान (Advanced Weather
Forecasting):
नेपालको
भौगोलिक बनोट दक्षिणको समथर तराईदेखि उत्तरको संसारकै अग्लो हिमालसम्म फैलिएको छ।
यस्तो कडा भौगोलिक विविधताका कारण यहाँ स्थानीय स्तरमा मौसमको सटिक पूर्वानुमान
गर्न सामान्य प्रविधिबाट सम्भव हुँदैन। सुपर कम्प्युटरले
Weather Research and
Forecasting (WRF) जस्ता जटिल वायुमण्डलीय मोडलहरू चलाएर
देशैभरिको तापमान,
हावाको दिशा, गति र सापेक्षित आर्द्रता जस्ता लाखौँ
डाटाहरूलाई एकैसाथ सेकेन्डभरमा विश्लेषण गर्छ। यसकै कारण पहाडी भेगमा हुने भारी
वर्षा (क्लाउड ब्रस्ट),
तराईको बाढी र हिमाली
क्षेत्रको हिमपहिरो जस्ता प्राकृतिक विपद्को पूर्वसूचना समयमै प्राप्त गरी धनजनको
क्षति न्यूनीकरण गर्न सम्भव भएको छ।
स्वास्थ्य, औषधि र आनुवंशिक अनुसन्धान (Biomedical & DNA
Research):
जैविक
विज्ञान (Biomedical
Science) को
क्षेत्रमा सुपर कम्प्युटरको भूमिका मानव जीवन रक्षासँग जोडिएको छ। यस कम्प्युटरको
विशालपनलाई मानव
डीएनए (DNA) को जटिल संरचना विश्लेषण गर्न प्रयोग गरिन्छ। यसका साथै
क्यान्सर,
मधुमेह तथा कलेजो सम्बन्धी
रैथाने रोगहरूको औषधीय अनुसन्धान गर्न र विभिन्न भाइरसहरूको प्रोटिन संरचना (Protein Folding) बुझ्न यसको उपयोग भइरहेको छ। साधारण
कम्प्युटरले वर्षौँ लगाउने यस्ता जटिल अनुसन्धानका सिमुलेसनहरू सुपर कम्प्युटरले
केही दिनमै सम्पन्न गरेर नेपाली चिकित्सा क्षेत्रको अनुसन्धानलाई नयाँ उचाइ दिइरहेको
छ।
चुनौतीका पहाड र भविष्यको गोरेटो
यात्रा
जति सुन्दर छ,
बाटो त्यति नै जटिल पनि छ। नेपालको प्रविधिको यो महायात्रामा
मुख्य रूपमा तीनवटा चुनौतीहरू स्पष्ट देखिन्छन्:
१.
दक्ष जनशक्तिको पलायन (Brain Drain): उच्च कार्यक्षमता कम्प्युटिङ (HPC), डाटा साइन्स, र अत्याधुनिक एआई (AI) मोडलहरू विकास तथा सञ्चालन गर्न सक्ने विशेषज्ञ
इन्जिनियरहरूको नेपालमा चरम अभाव छ। उत्पादित दक्ष विद्यार्थी र जनशक्तिहरू उचित
अवसरको कमीका कारण विदेश पलायन भइरहेका छन्।
२.
पूर्वाधार र सञ्चालन खर्च: सुपर कम्प्युटर जस्ता उच्च क्षमताका डाटा
सेन्टरहरूलाई २४ सै घण्टा निरन्तर विद्युत् आपूर्ति (UPS), उच्च गतिको इन्टरनेट र कडा एयर-कन्डिसनिङ
कुलिङ सिस्टम आवश्यक पर्छ। विकासोन्मुख देशका विश्वविद्यालयहरूका लागि यसको
मर्मत-सम्भार र सञ्चालन खर्च धान्न निकै चुनौतीपूर्ण छ।
३.
क्लाउड कम्प्युटिङतर्फको स्थानान्तरण: भौतिक रूपमा सुपर कम्प्युटर स्थापना र
व्यवस्थापन गर्नु खर्चिलो र जटिल हुने भएकाले, हाल नेपालका धेरैजसो आईटी कम्पनीहरू, स्टार्टअपहरू र बैंकिङ क्षेत्रहरूले आफ्ना
ठुला प्रोजेक्ट र एआई तालिमका लागि अमेजन (AWS), माइक्रोसफ्ट (Azure) वा गुगलका
क्लाउड सुपर कम्प्युटरहरू अनलाइनमार्फत भाडामा लिएर प्रयोग गरिरहेका
छन्। इतिहासको चक्र झैँ— हिजो वि.सं. २०२८ सालमा भौतिक कम्प्युटर भाडामा थियो भने
आज डिजिटल बादल (Cloud
Computing) भाडामा
लिएर काम भइरहेको छ।
उपसंहार
वि.सं.
२०२८ सालको त्यो सीमित र प्रारम्भिक प्रविधिको समयदेखि हालसम्मको नेपालको
प्राविधिक यात्रा निकै सकारात्मक र रूपान्तरणकारी रहेको छ। एनसीसी
(National
Computer Centre - NCC) र
रोनास्ट (नास्ट) ले बसालेको नीतिगत र संस्थागत जगकै कारण आज नेपालको निजी क्षेत्र
(जस्तै नेपाल आईटी सोलुसन्स र अन्य प्राविधिक कम्पनीहरू) विश्व बजारमा
प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा सफ्टवेयर निर्यात गर्न र आन्तरिक रूपमा डिजिटल इकोसिस्टम
बलियो बनाउन सक्षम भएका छन्।
विद्यार्थी
वर्गका लागि यो इतिहास केवल सम्झिनका लागि मात्र होइन, बरु यसको तार्किक र प्राविधिक शिक्षाबाट
प्रेरित भएर भविष्यको 'डिजिटल नेपाल' निर्माण गर्ने दिशामा अग्रसर हुनका लागि एउटा बलियो
प्रस्थानविन्दु हो। प्रविधि र अनुसन्धानमा गरिने आजको रणनीतिक लगानी नै भोलिको
समृद्ध नेपालको मुख्य इन्जिन बन्नेछ।
