– दीपेन्द्र प्रसाद अवस्थी
मानव सभ्यताले ढुङ्गाको युग, डाइनोसरको युग र औद्योगिक क्रान्तिको चरण पार गर्दै आज 'डिजिटल युग' मा साम्राज्य खडा गरेको छ। आदिम कालमा मानिसहरू जङ्गल र ओडारमा पसेर भूत-प्रेतसँग डराउँथे, तर आजको आधुनिक र सभ्य मान्छे वातानुकूलित (AC) कोठाको सुविधायुक्त कुर्सीमा बसेर टेबलमा राखिएका ६ वटा 'डिजिटल भूत' सँग थरथर काँप्छ। बिहान ९ बजेदेखि बेलुका ५ बजेसम्म एउटा सचेत मानिस कसरी यी ६ वटा मेसिनको इसारामा कठपुतली जस्तै नाच्छ र कसरी यी मेसिनहरू स्वयम् मानिसको हर्कतबाट आजित भएर भित्रभित्रै आँसु बगाउँछन्, आउनुहोस् यिनीहरूको वास्तविक रुवाबासीको एउटा समाजशास्त्रीय पोस्टमार्टम गरौँ।
१. मनिटर: सबै सत्य बुझ्ने 'मूक द्रष्टा'
मनिटर भनेको कार्यकक्षको त्यो 'भीआईपी' ऐना हो, जसलाई नमन नगरी कसैको दिन सुरु हुँदैन। यो एउटा यस्तो विशिष्ट पर्दा हो, जसले मान्छेको रूप होइन, बीसीजीको नियत र चरित्र दुरुस्तै देखाइदिन्छ।
कम्प्युटरको स्क्रिन अगाडि बस्दा मानिस यति गम्भीर र चिन्तित देखिन्छ, मानौँ उसले अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासा (NASA) को कुनै जटिल रकेट प्रक्षेपणको कमान्ड सम्हाल्दै छ। तर मनिटरलाई सोध्नुस्, उसको छातीमा के चलिरहेको हुन्छ? स्क्रिनको कुनापट्टि एउटा सानो विन्डोमा 'एक्सेल शिट' वा अफिसको डकुमेन्ट खुला हुन्छ (भुलवश हाकिम आइहालेमा देखाउन) र बाँकी ९० प्रतिशत भागमा युट्युब वा फेसबुकका रिल्स र भिडियोहरू अनवरत रूपमा नाचिरहेका हुन्छन्।
मनिटरको पीडा: मनिटर मनमनै भन्छ— "कस्तो ढोंगी र चलाख मानव! हाकिमको जुत्ताको आवाज सुन्ने बित्तिकै यसका औँलाहरू Alt + Tab मा पुग्छन् र मलाई सिधै अफिसको काममा फर्काउँछन्। तिम्रो यो नौटंकी हेर्दाहेर्दा मेरो पिक्सल्स (Pixels) नै डढ्न लागिसक्यो!"
दिनभरि मान्छेले मनिटरलाई कति पनि आँखा नझिम्काई घूरेर हेर्छ, मानौँ त्यो मनिटर नभएर उसको जीवनको पहिलो र साँचो प्रेम हो। तर बेलुका घर जाने बेलामा जब आँखा रातो हुन्छ र टाउको भारी हुन्छ, तब दोष जति बिचरा मनिटरको टाउकोमा थुपारिन्छ— "यसको लाइटले गर्दा मेरो आँखा नै खायो!"
२. सीपीयू (कम्प्युटर): ५० वटा कामको 'सिंगल' मजदुर
सीपीयू (CPU) अर्थात् कम्प्युटरको भित्री मस्तिष्कको हालत आजको मध्यमवर्गीय परिवारको घरमूली जस्तै छ— जिम्मेवारीले थिचिएको, ऋणले डुबेको र चौबीसै घण्टा तनावले तातिरहेको।
मानिसको आफ्नो दिमाग सोच्न छाडेर टक्क रोकिन्छ, तर उसलाई कम्प्युटर चाहिँ 'सुपरफास्ट' चाहिन्छ। एउटा सामान्य क्षमताको सीपीयूमा मान्छेले गुगल क्रोमका ४५ वटा ट्याब सँगै खोल्छ, ब्याकग्राउन्डमा ४ जीबीको फाइल कपी भइरहेको हुन्छ, यता एन्टिभाइरसले स्क्यान गर्दै गर्छ र उता अनलाइन संगीत गुञ्जिरहेको हुन्छ। जब सीपीयूको र्याम (RAM) ले यो भार धान्न सक्दैन र कम्प्युटर 'फ्रीज' हुन्छ, तब मान्छेको असली र उग्र रूप देखिन्छ।
पीडाको पराकाष्ठा: कम्प्युटर रोकिनासाथ मान्छेले माउस समात्छ र स्क्रिनको खाली ठाउँमा गएर दायाँ क्लिक गर्दै लगातार ५० पटक Refresh... Refresh... Refresh पार्छ। सीपीयू भित्रभित्रै क्रन्दन गर्दै भन्छ— "ए मूर्ख मानव! म यहाँ कार्यबोझले गर्दा कोमामा पुगिसकेँ, मलाई अलिकति विश्राम चाहिएको छ, तिमी चाहिँ मलाई थप काम दिएर 'रिफ्रेस' गर भन्दै अत्याचार गर्छौ?"
जब सीपीयू धेरै तात्छ, त्यसभित्रको सानो कुलिङ फ्यान (Cooling Fan) हेलिकप्टर उड्न लागे जस्तै गरी घुर्रररर गरेर कराउन थाल्छ। त्यो आवाज सुन्दा लाग्छ, सीपीयूले अन्तिम चेतावनी दिँदैछ— "अब एउटा मात्र ट्याब थप्यौ भने म भित्रै पड्किदिन्छु, अनि गरौँला अफिसको काम!"
३. किबोर्ड: घरेलु हिंसाको अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र
किबोर्ड भनेको संसारको सबैभन्दा बढी शोषित, पीडित र उत्पीडित मजदुर हो। यसको जिन्दगीको शब्दकोशबाट 'सुख' र 'आराम' भन्ने शब्द नै स्थायी रूपमा Delete भइसकेको छ।
कार्यकक्षमा बस्ने मान्छेलाई रिस उठ्छ घरमा श्रीमतीसँग, वा बाटोमा ट्राफिक जाममा, वा अफिसमा हाकिमको कडा गाली खाँदा— तर त्यो सबै रिसको क्रूर बदला किबोर्डसँग फेरिन्छ। जब मान्छे रिसको झोकमा टाइप गर्छ, तब लाग्छ उसले अक्षरहरू सिर्जना गरिरहेको छैन, बरु किबोर्डको छातीमा जोड-जोडले मुड्की बजारिरहेको छ। विशेष गरी Enter र Spacebar बटनको त कति पटक 'घरेलु हिंसा' का कारण हुलिया नै बिग्रिन्छ।
किबोर्डको क्रन्दन: सबैभन्दा बढी श्रम शोषण Ctrl + C (Copy) र Ctrl + V (Paste) को हुन्छ। सारा संसारको बौद्धिक चोरी र कर्पोरेट प्रतिवेदनहरू यिनै दुईटा बटनको भरमा टिकेका छन्। किबोर्ड गुनासो गर्छ— "तिमीहरूको आफ्नै मौलिक बुद्धि छैन, सबै कुरा अरूको चोर्छौ, अनि दिनभरि मेरो छातीमा घोट्छौ!"
मान्छे कम्प्युटर अगाडि बसेर चिया पिउँछ, समोसा खान्छ, बिस्कुट चोब्छ। अनि ती समोसाका टुक्राहरू र बिस्कुटको धुलो सिधै किबोर्डका अक्षरहरू A, S, D, F को भित्री सुरुङमा खस्छन्। कतिपयको किबोर्ड त उल्टो पारेर टेबलमा ठटाउँदा एक कचौरा खाजा निस्किन्छ! किबोर्ड भन्छ— "मलाई Type गर्न किनेको कि डस्टबिन बनाउन?"
४. माउस: दिनभरिको घिसिङ र थिचिंग
माउसको नाम 'मुसो' राखिए पनि यसको भाग्यमा बिरालोको डर होइन, बरु मान्छेको पसिने हत्केलाको 'टर्चर' लेखिएको छ। यसको जीवनमा कुनै मर्यादा र आत्मसम्मान बाँकी छैन।
बिहान ९ बजेअफिस छिरेदेखि एउटा भारी र पसिने हत्केलाले यसको ढाडमा थिच्न सुरु गर्छ। यसको जिन्दगीको एउटै नियति हो— दिनभरि एउटा प्लास्टिक वा कपडाको 'माउस प्याड' माथि घिसारिइरहनु। जसको टेबुलमा माउस प्याड हुँदैन, उसको माउस त सिधै खस्रो काठ वा सिसामा घिसार्दा-घिसार्दा भुँडी नै घोटिएर पातलो भइसकेको हुन्छ।
माउसको व्यथा: जब इन्टरनेटको गति सुस्त हुन्छ वा सफ्टवेयर 'ह्याङ' हुन्छ, मान्छेले माउसलाई समातेर टेबलमा ड्याङ... ड्याङ... दुई-तीन पटक हिर्काउँछ। मानौँ यसलाई कुनै रोग लागेको हो र टेबलमा हिर्काएपछि यसको सातो फर्किएर काम गर्न थाल्छ! माउस रुँदै भन्छ— "ए भाइ! समस्या सीपीयू वा सफ्टवेयरमा छ, म सोझो र निर्दोष मुसोलाई टेबलमा किन बजार्छौ?"
५. इन्टरनेट: आधुनिक युगको 'नखरेबाज' अक्सिजन
आजको मान्छेलाई एक मिनेट अक्सिजन नभए सास रोकिन्छ, तर एक मिनेट इन्टरनेट नभए उसको पूरै 'अस्तित्व' र व्यापार रोकिन्छ। इन्टरनेट आजको मानव जातिको सबैभन्दा ठूलो लाइफलाइन र कमजोरी दुवै हो।
इन्टरनेटको मूड ठ्याक्कै एउटा सानो बालकको जस्तै अनपेक्षित (Unpredictable) हुन्छ। जबसम्म तपाईँ फुर्सदमा हुनुहुन्छ वा सामाजिक सञ्जालमा हुनुहुन्छ, यसको स्पीड यति बबाल हुन्छ कि लाग्छ यो रकेट हो। तर जब घडीमा ४:५५ बज्छ र व्यापारिक कामको चटारो सुरु हुन्छ, ठिक त्यही संवेदनशील सेकेन्डमा इन्टरनेट 'कोमा' मा जान्छ। स्क्रिनमा त्यो कुख्यात 'गोलो चक्र' घुम्न थाल्छ।
मान्छेको हर्कत: इन्टरनेट जाने बित्तिकै मान्छेभित्रको 'अनाधिकृत इन्जिनियर' ब्युँझिन्छ। उ जुरुक्क उठ्छ, राउटरको पिठ्युँमा थप्पड हान्छ, तारहरू थुत्छ, फेरि घुसाउँछ र राउटरको हरियो-रातो बत्तीलाई यसरी हेर्छ, मानौँ त्यो बत्ती नभएर उसको अन्धकार भविष्यको ज्योति हो। इन्टरनेट मनमनै हाँस्दै भन्छ— "तिमी जतिसुकै ठूलो गफ देऊ, तिम्रो व्यापार र गफको स्पीड मेरै हातमा छ!"
६. प्रिन्टर: अहंकार र नखराको 'जिउँदो भगवान'
प्रिन्टर एउटा यस्तो मेसिन हो, जसमा विज्ञान होइन, 'तन्त्र-मन्त्र' वा अदृश्य शक्ति चल्छ जस्तो लाग्छ। संसारका सबै मेसिनहरू मान्छेको कमान्ड मान्छन्, तर प्रिन्टरले मान्छेलाई आफ्नो दास बनाउँछ।
प्रिन्टरसँग एउटा अलौकिक मनोवैज्ञानिक शक्ति हुन्छ— यसले मान्छेको 'तनावको स्तर' (Stress Level) दुरुस्तै थाहा पाउन सक्छ। यदि तपाईँलाई डकुमेन्ट जरुरी छैन भने यसले खुरुखुरु राम्रो प्रिन्ट निकाल्छ। तर जब मिटिङ सुरु हुन मात्र २ मिनेट बाँकी हुन्छ र महत्त्वपूर्ण डकुमेन्ट वा कोटेशन प्रिन्ट गर्नु पर्ने हुन्छ, यसले आफ्नो नखरा सुरु गर्छ।
नखराको हद:
१. यसले सिधै कागज निल्दिन्छ र स्क्रिनमा सन्देश दिन्छ— Paper Jam
२. कागज ठिकठाक छ भने भन्दिन्छ— Driver Missing (हिजोसम्म त्यही ड्राइभरले काम गरेको थियो, आज अचानक त्यो कहाँ बेपत्ता भयो?)
३. सबै ठिक छ भने अन्तिम अस्त्र फ्याक्छ— Ink Low
अझ अचम्मको कुरा त, ब्लाक एन्ड व्हाइट (कालो) प्रिन्ट निकाल्नु छ भने पनि यसले अहंकारका साथ भन्छ— "मेरो पहेंलो मसी सकियो, म कालो रङ पनि छाप्दिन!"
मान्छे प्रिन्टरको अगाडि हात जोडेर बस्छ, त्यसको कभर खोल्छ, कार्ट्रिज निकाल्छ, त्यसलाई हावामा बेस्सरी हल्लाउँछ (मानौँ मसी अलिअलि बाँकी छ भने यताउता सरोस्) र फेरि घुसाउँछ। प्रिन्टर भन्छ— "म डिजिटल युगको अदृश्य राजा हुँ, मेरो अगाडि नझुकी तिम्रो फाइल कागजमा उत्रिँदैन!"
निष्कर्ष
यो 'कम्प्युटर पुराण' बाट के प्रष्ट हुन्छ भने, हामीले यी ६ वटा मेसिनलाई आफ्नो काम सजिलो बनाउन र समय बचाउन कार्यकक्षमा भित्र्याएका थियौँ, तर आज हामी यिनीहरूका 'सभ्य कैदी' बनेका छौँ। यिनीहरू खुसी भए हाम्रो दिन शुभ हुन्छ, यिनीहरू रिसाए हाम्रो जागिर, व्यवसाय वा साख नै धरापमा पर्छ।
त्यसैले, कार्यकक्षमा छिर्दा किबोर्डलाई अलि बिस्तारै स्पर्श गर्नुहोला, माउसलाई टेबलमा नलत्ताउनुहोला र प्रिन्टरको छेउबाट हिँड्दा अलिकति मुस्कुराउनुहोला; किनकि यदि यी ६ वटा महारथीहरूले एकसाथ 'हड्ताल' गरिदिए भने, हाम्रो यो फुर्तीफार्ती भएको 'डिजिटल जिन्दगी' सिधै Log Out हुनेछ !
