– दिपेन्द्र प्रसाद अवस्थी, प्रबन्ध निर्देशक: नेपाल आईटी सोलुसन
संसार यतिबेला 'आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स', 'ब्लकचेन' र 'हाइ-स्पीड डाटा' को एउटा यस्तो उन्मादमा दौडिरहेको छ, जहाँ विश्राम लिने फुर्सद कसैलाई छैन। हामीले हातको एउटा सानो यन्त्रबाट ब्रह्माण्ड मुठीमा त राख्यौँ, तर आफ्नै आँगनमा खेलिरहेको बच्चाको आँखामा लुकेको शून्यता र घरको पिँढीमा कुरिरहेका आमा–बुवाको व्यथा पढ्न भने निकै ढिलो गरिरहेका छौँ। सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा एक दशकभन्दा बढी समय बिताउँदा र नेपाल आईटी सोलुसन (NITS) जस्तो संस्थाको नेतृत्व गरिरहँदा मैले एउटा डरलाग्दो यथार्थ महसुस गरेको छु— हामीले 'कनेक्टिभिटी' को सञ्जाल त बुन्यौँ, तर मानवीय 'कनेक्सन' भने सदाका लागि 'डिस्कनेक्ट' हुने खतरामा छ।
अहिलेको समाजले भुल्दै गएका केही यस्ता 'लाइफ-प्रोटोकल' हरू छन्, जसको अभावमा मानव जाति केवल एउटा जैविक मेसिनमा परिणत हुँदैछ।
१. शिक्षा र अनुभव: जीवनको वास्तविक 'सोर्स कोड'
बजारमा आज शिक्षाको व्यापार चम्किएको छ, जहाँ प्रमाणपत्रहरू 'सेल' मा राखिएका छन्। तर, वास्तविक शिक्षा बजारमा होइन, संस्कारमा भेटिन्छ। शिक्षा त्यो 'सफ्टवेयर' हो जसले हामीलाई संसार हेर्ने दृष्टि दिन्छ, तर अनुभव त्यो 'हार्डवेयर' हो जसले जीवनका कठिन मोडहरूमा हामीलाई स्थिर राख्छ।
आजको पुस्ता गुगलमा (google) उत्तर खोज्छ, तर जीवनका प्रश्नहरूको समाधान अनुभवको कसीमा मात्र भेटिन्छ। जतिसुकै उन्नत एल्गोरिदम (Algorithm) आए पनि त्यसले मानिसको वर्षौँको भोगाइ, असफलताको चोट र सङ्घर्षबाट प्राप्त 'विशडम' (Wisdom) लाई कहिल्यै प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। शिक्षाले केवल बाटो देखाउँछ, तर त्यो बाटोमा हिँड्ने साहस केवल अनुभवले दिन्छ । अनि यी सबैको जग हो— विश्वास। यदि समाजको 'नेटवर्क' मा विश्वासको 'डाटा प्याकेट' हरायो भने, त्यहाँ केवल शङ्का र कलहको 'भाइरस' मात्र बाँकी रहन्छ। हामीले सफ्टवेयर बनाउँदा 'सेक्युरिटी' खोज्छौँ, तर जीवनमा 'सेक्युरिटी' विश्वासबाट मात्र आउँछ।
२. आमा–बुवा: हाम्रो अस्तित्वको 'रूट सर्भर' र जीवित पुस्तकालय
प्रविधिको दुनियाँमा 'रूट सर्भर' ढल्यो भने पूरै सिस्टम कोल्याप्स हुन्छ। हाम्रो जीवनको त्यो मुख्य सर्भर हाम्रा आमा–बुवा हुनुहुन्छ । हामीले प्रविधिलाई त 'अपडेट' गर्यौँ, तर आफ्नै जरोलाई भने 'आउटडेटेड' ठान्न थाल्यौँ।
आमा–बुवाको अनुभवको 'डेटाबेस' यति विशाल छ, जसको अगाडि आधुनिक सर्च इन्जिनहरू पनि फिका लाग्छन्। उहाँहरूले भोगेको अभाव, उहाँहरूले देखेको समाज र उहाँहरूले सिकाउने नैतिकता कुनै पनि विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा भेटिँदैन । तर विडम्बना! आजका सन्तानहरू आमा–बुवासँग १० मिनेट कुरा गर्न फुर्सद पाउँदैनन्, तर मोबाइलको स्क्रिनमा १० घण्टा बिताउन तयार छन्। आमा–बुवाको आशिष् र उहाँहरूले दिएको संस्कार नै हाम्रो जीवनको त्यो 'फायरवाल' हो, जसले हामीलाई कुसंस्कार र विकृतिबाट जोगाउँछ। जसले आफ्नो इतिहास बिर्सिन्छ, उसको भविष्य कहिल्यै पनि 'स्टेबल' हुन सक्दैन।
३. स्वास्थ्य: जीवनको 'प्रोसेसर' र 'ब्याट्री लाइफ'
हामी कम्प्युटरको 'प्रोसेसर' को गति र ब्याट्रीको 'हेल्थ' प्रति निकै सचेत छौँ। मोबाइलको ब्याट्री २० प्रतिशतमा झर्ने बित्तिकै हामी हतार-हतार चार्जर खोज्छौँ, तर आफ्नै शरीरको 'लो ब्याट्री' को संकेतलाई भने बेवास्ता गर्छौँ। स्वास्थ्य नै जीवनको त्यो मुख्य प्रोसेसर हो जसले हाम्रा सपनाहरूलाई गति दिन्छ।
यदि स्वास्थ्यको 'ब्याट्री' नै रित्तियो भने तपाईँको जतिसुकै ठूलो पद, आलिसान महल र बैंक ब्यालेन्सको 'भ्यालु' शून्य हुनेछ। समृद्ध समाजको जग नै नागरिकको शारीरिक र मानसिक तन्दुरुस्ती हो। आज हामी डिजिटल संसारमा यति व्यस्त छौँ कि प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्पर्क टुटिसक्यो। बिहानको घाम, शुद्ध हावा र शारीरिक व्यायामलाई हामीले 'वर्थलेस' (worthless) ठान्न थाल्यौँ, जो वास्तवमा हाम्रो 'सिस्टम' को मेन्टेनेन्सका लागि अनिवार्य छ।
४. मोबाइलको लत: वरदानको भेषमा 'डिजिटल विष'
अहिलेको पुस्ताले सामना गरिरहेको सबैभन्दा भयावह समस्या भनेकै बालबालिकामा देखिएको मोबाइलको लत हो। यो एउटा यस्तो 'साइलेन्ट भाइरस' हो, जसले हाम्रो भविष्यलाई बिस्तारै 'करप्ट' (Corrupt) गर्दैछ।
• बाल्यकालको अपहरण: हिजोका बालबालिका माटोमा खेल्थे, प्रकृतिसँग साक्षात्कार गर्थे। उनीहरूले ढुङ्गा, माटो र पानीसँग खेल्दा सिर्जनशीलता सिक्थे। आजका बालबालिका ६ इन्चको चम्किलो पर्दामा कैद छन्।
• असामाजिक र एकाकी (Isolated) व्यवहार: मोबाइलको लतले बालबालिकालाई असामाजिक र एकाकी (alone) बनाउँदै लगेको छ। उनीहरू 'भर्चुअल' संसारमा हजारौँ साथी बनाउँछन्, तर वास्तविक जीवनमा एउटा छिमेकीसँग बोल्न पनि डराउँछन्। उनीहरूको 'कम्युनिकेसन स्किल' केवल ईमोजीमा सीमित भएको छ।
• संस्कारको हत्या: बच्चा रुँदा वा खाना नखाँदा मोबाइल थमाइदिने हाम्रो बानीले उनीहरूलाई 'डिजिटल एडिक्ट' बनाइरहेको छ। यसले गर्दा उनीहरूमा धैर्यता छैन, सानो कुरामा पनि उनीहरू 'फ्रेस्ट्रेट' हुन्छन्। उनीहरूले आमाको लोरी र हजुरआमाको कथा सुन्न छोडे, जसले उनीहरूको कल्पनाशीलता र संस्कारलाई नष्ट गरिरहेको छ।
५. समाज रूपान्तरण: अबको 'सिस्टम रिबुट' र हाम्रो दायित्व
नेपाल आईटी सोलुसनको नेतृत्व गरिरहँदा र प्रविधिको सेवा दिइरहँदा म बारम्बार एउटै कुरा भन्छु— "प्रविधिको दास होइन, मालिक बनौँ।" प्रविधि हाम्रो जीवन सजिलो बनाउन आएको हो, जीवन कब्जा गर्न होइन। समाज रूपान्तरणका लागि हामीले निम्न कुरामा 'रिबुट' हुन जरुरी छ:
• डिजिटल डिटक्स: हप्तामा कम्तिमा एक दिन वा दिनको केही घण्टा परिवारसँग बिना मोबाइल बिताऔँ।
• संस्कारको इनपुट: बालबालिकालाई ग्याजेट होइन, गुणस्तरीय समय र संस्कार दिऔँ। उनीहरूलाई माटो छुन, झरीमा रुझ्न र सामाजिक कार्यमा सहभागी हुन प्रेरित गरौँ।
• शिक्षामा नैतिकता: शिक्षालाई केवल जागिर खाने माध्यम होइन, असल मानिस बन्ने माध्यम बनाऔँ। विद्यालयहरूले 'कोडिङ' सँगै 'कोर्डिनेसन' र 'कम्पासिन' (दया) पनि सिकाउनुपर्छ।
• आमा-बुवालाई सम्मान: उहाँहरूलाई 'लिगेसी' मानौँ र उहाँहरूको अनुभवको 'ब्याकअप' लिऔँ। घरलाई एउटा यस्तो नेटवर्क बनाऔँ जहाँ सबैको भावना सुरक्षित होस्।
निष्कर्ष प्रविधि आफैँमा नराम्रो होइन, तर यसको 'कन्फिगरेशन' कसरी गरिएको छ भन्ने कुराले फरक पार्छ। हामीले एपहरू मात्र होइन, आफ्नो आचरण र संस्कारलाई पनि समयमै 'अपडेट' गर्नुपर्छ। संसारमा सबै कुराको 'भर्चुअल ब्याकअप' होला, तर गुमेको स्वास्थ्य, टुटेको विश्वास, बिर्सिएका आमा–बुवा र आधुनिकताले निलेको बाल्यकालको कुनै 'क्लाउड रिकभरी' हुँदैन।
आउनुहोस्, प्रविधिको उज्यालोमा मानवताको दीप बालौँ। एउटा यस्तो समाज निर्माण गरौँ, जहाँ मेसिनको 'आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स' भन्दा मानिसको 'इथिकल इन्टेलिजेन्स' को मूल्य बढी होस्। किनकि जीवनका यी अमूल्य चिजहरू कहिल्यै पनि सस्तो हुँदैनन् र यिनलाई कुनै पनि बजारले किन्न सक्दैन।
लेखक परिचय: दिपेन्द्र प्रसाद अवस्थी नेपालको सूचना प्रविधि (IT) क्षेत्रमा स्थापित र अनुभवी नाम हो। उहाँ विगत लामो समयदेखि नेपाल आईटी सोलुसन (Nepal IT Solution) को प्रबन्ध निर्देशक (MD) का रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ। प्रविधिलाई संस्कार, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्नुपर्छ भन्ने गहिरो मान्यता राख्ने अवस्थी प्रविधिमार्फत समाजमा सकारात्मक रूपान्तरण ल्याउन निरन्तर सक्रिय हुनुहुन्छ।
सम्पर्क विवरण:
• वेबसाइट: www.nitsnepal.com.np
• इमेल: info@nitsnepal.com.np
• सम्पर्क नं.: ९८४९३०६०६९
