ऐतिहासिक रूपमा घनिष्ठ साझेदार रहेका संयुक्त राज्य अमेरिका र भेनेजुयलाबीचको सम्बन्ध वर्तमान समयमा इतिहासकै सबैभन्दा जटिल र तनावपूर्ण मोडमा आइपुगेको छ । सन् २०२६ को सुरुवातसँगै विकसित भएका नाटकीय घटनाक्रमहरूले यी दुई देशबीचको दशकौँ लामो राजनीतिक खिचातानीलाई प्रत्यक्ष सैन्य हस्तक्षेपको रूप दिएको छ ।
ऐतिहासिक सम्बन्ध र दरारको सुरुवात
२०औँ शताब्दीको अन्त्यसम्म अमेरिका र भेनेजुयलाबीचको सम्बन्ध सुमधुर थियो। भेनेजुयला अमेरिकाको लागि कच्चा तेलको प्रमुख आपूर्तिकर्ता थियो भने अमेरिका भेनेजुयलाको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार। तर, सन् १९९९ मा ह्युगो चाभेज राष्ट्रपति निर्वाचित भएपछि यो सम्बन्धमा वैचारिक दरार उत्पन्न भयो। चाभेजले अघि सारेको "२१औँ शताब्दीको समाजवाद" र उनको अमेरिका विरोधी अभिव्यक्तिले वासिङ्टनसँगको दूरी बढाउन सुरु गर्यो।
मादुरो काल र बढ्दो तनाव
सन् २०१३ मा चाभेजको मृत्युपछि सत्तामा आएका निकोलस मादुरोले चाभेजकै नीतिलाई निरन्तरता दिए। मादुरोको कार्यकालमा भेनेजुयलाले भीषण आर्थिक संकट, अत्यधिक मुद्रास्फीति र मानवअधिकार उल्लंघनका आरोपहरू खेप्नुपऱ्यो। अमेरिकाले मादुरो सरकारलाई "तानाशाही" र "अवैध" घोषणा गर्दै कडा आर्थिक प्रतिबन्धहरू लगायो। सन् २०१९ मा अमेरिकाले विपक्षी नेता जुआन गुवाइदोलाई अन्तरिम राष्ट्रपतिको रूपमा मान्यता दिएपछि दुई देशबीचको कुटनैतिक सम्बन्ध झनै बिग्रियो।
सन् २०२६ को सैन्य मोड: "अपरेशन एब्सोल्युट रिजोल्भ"
हालैका घटनाक्रमहरूले विश्वलाई नै स्तब्ध बनाएका छन्। सन् २०२६ को जनवरी ३ मा अमेरिकाले भेनेजुयलामा "Operation Absolute Resolve" नामक सैन्य कारबाही सुरु गर्यो। यस कारबाहीका मुख्य विशेषताहरू यस प्रकार छन्:
नेतृत्वको गिरफ्तारी: अमेरिकी विशेष फौजले काराकासस्थित राष्ट्रपति भवनबाट निकोलस मादुरोलाई पक्राउ गरी अमेरिका पुऱ्याएको छ। उनीमाथि नार्को-टेररिज्म (लागूऔषध आतंकवाद) को अभियोग लगाइएको छ।
सैन्य उपस्थिति: अमेरिकाले भेनेजुयलामा लोकतान्त्रिक चुनाव नहुन्जेलसम्मका लागि आफ्नो सैन्य नियन्त्रण कायम राख्ने संकेत दिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया: यस कदमलाई लिएर विश्व समुदाय विभाजित छ। केही देशले यसलाई "लोकतन्त्रको पुनर्बहाली" भनेका छन् भने रुस र चीनजस्ता देशहरूले यसलाई "अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघन" र "साम्राज्यवाद" भन्दै भर्त्सना गरेका छन्।
विवादका अन्तर्निहित कारणहरू
तेलको राजनीति: विश्वकै सबैभन्दा ठूलो तेल भण्डार भएको देश हुनु भेनेजुयलाका लागि बरदान र अभिशाप दुवै बनेको छ। अमेरिका आफ्नो ऊर्जा सुरक्षा र क्षेत्रीय प्रभावका लागि भेनेजुयलामा आफू अनुकूलको सरकार चाहन्छ ।
रणनीतिक प्रतिस्पर्धा: दक्षिण अमेरिकामा रुस र चीनको बढ्दो प्रभावलाई रोक्नु अमेरिकाको अर्को मुख्य उद्देश्य हो ।
मानवीय संकट: भेनेजुयलाबाट पलायन भएका लाखौँ शरणार्थीका कारण छिमेकी देशहरूमा परेको दबाबलाई पनि अमेरिकाले सैन्य हस्तक्षेपको एउटा आधार बनाएको छ ।
मादुरोको पक्राउ र अमेरिकी हस्तक्षेपपछि भेनेजुयलाको भविष्य अनिश्चित बनेको छ । एकातिर वर्षौँदेखि थलिएको अर्थतन्त्र सुधार्ने चुनौती छ भने अर्कोतिर विदेशी सेनाको उपस्थितिमा हुने राजनीतिक संक्रमणले आन्तरिक गृहयुद्धको जोखिम पनि बढाएको छ ।
अमेरिका र भेनेजुयलाको सम्बन्ध अब केवल दुई देशको कुटनैतिक मामिला मात्र रहेन। यो विश्व राजनीतिको शक्ति सन्तुलन, विचारधाराको लडाइँ र प्राकृतिक स्रोतमाथिको नियन्त्रणको एउटा ज्वलन्त उदाहरण बनेको छ । भेनेजुयलामा लोकतन्त्र साँच्चै पुनर्बहाली हुन्छ वा यो नयाँ प्रकारको उपनिवेशवादको सुरुवात हो, त्यो भने भविष्यले नै बताउनेछ ।
सैन्य हस्तक्षेपपछिको आर्थिक प्रभाव र विश्व शक्तिहरूको भूमिका
अमेरिकाको सैन्य हस्तक्षेपपछि भेनेजुयलाको आर्थिक र भू-राजनीतिक परिदृश्यमा व्यापक परिवर्तन आउने निश्चित छ।
क) भेनेजुयलामा आर्थिक प्रभाव:
तत्कालको अस्थिरता: मादुरोको गिरफ्तारी र विदेशी सैन्य उपस्थिति ले भेनेजुयलामा थप राजनीतिक तथा आर्थिक अनिश्चितता निम्त्याउनेछ।
तेल उद्योगको भविष्य: अमेरिकाले भेनेजुयलाको विशाल तेल भण्डारमाथि आफ्नो नियन्त्रण सुदृढ गर्ने प्रयास गर्नेछ। यसले गर्दा तेल उत्पादनको वृद्धि हुन सक्छ, तर त्यसको लाभ कसले लिन्छ भन्ने विषयमा नयाँ विवाद उत्पन्न हुनेछ। भेनेजुयलाको तेल उद्योगलाई पुनर्स्थापित गर्न ठूलो लगानी र समय लाग्नेछ।
आर्थिक सुधारको सम्भावना: यदि अमेरिकाले लोकतान्त्रिक संक्रमणलाई सफलतापूर्वक व्यवस्थापन गर्न सक्यो र नयाँ सरकारलाई पर्याप्त आर्थिक सहायता प्रदान गर्यो भने भेनेजुयलाको धरासायी अर्थतन्त्रमा सुधार आउने सम्भावना रहन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष र विश्व बैंकले भेनेजुयलामा पुनर्निर्माणका लागि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
मुद्रास्फीति र गरिबी: लामो समयदेखिको उच्च मुद्रास्फीति र गरिबीको समस्यालाई समाधान गर्न नयाँ सरकारलाई ठूलो चुनौती हुनेछ। अमेरिकी प्रतिबन्धहरू फुकुवा भए पनि जनजीवन सामान्य बनाउन समय लाग्नेछ।
ख) विश्व शक्तिहरूको भूमिका:
संयुक्त राज्य अमेरिका: भेनेजुयलामा अमेरिकाको प्रत्यक्ष सैन्य हस्तक्षेपले "मोनरो सिद्धान्त" को पुनरुत्थानको संकेत गर्दछ। अमेरिकाले यस क्षेत्रमा आफ्नो भू-राजनीतिक प्रभावलाई पुनः स्थापित गर्न खोज्नेछ। भेनेजुयलाको तेलमाथि नियन्त्रणले विश्व बजारमा तेलको मूल्यमा प्रभाव पार्न सक्छ।
रुस र चीन: रुस र चीनले भेनेजुयलामा ठूलो मात्रामा लगानी गरेका छन् र मादुरो सरकारका प्रमुख सहयोगी थिए। अमेरिकी हस्तक्षेपले उनीहरूका लगानी र रणनीतिक चासोहरूमाथि चुनौती खडा गरेको छ। उनीहरूले यो कदमको कडा निन्दा गरिरहनेछन् र भविष्यमा अमेरिकी नीतिहरूविरुद्ध अन्य माध्यमबाट प्रतिरोध गर्न खोज्नेछन्।
ल्याटिन अमेरिकी देशहरू: ल्याटिन अमेरिकाका देशहरू यस हस्तक्षेपलाई लिएर विभाजित छन्। केहीले अमेरिकाको कदमलाई समर्थन गर्न सक्छन्, विशेष गरी भेनेजुयलाका शरणार्थी संकटबाट प्रभावित देशहरूले। तर, धेरैले यसलाई आफ्नो राष्ट्रिय सार्वभौमिकतामाथिको खतराको रूपमा हेर्दै अमेरिकाको आलोचना गर्नेछन्, जसले यस क्षेत्रमा अमेरिका विरोधी भावना बढाउन सक्छ।
युरोपेली संघ: युरोपेली संघले सामान्यतया लोकतन्त्रको पक्षमा वकालत गर्ने भए तापनि सैन्य हस्तक्षेपको कडा आलोचना गर्न सक्छ। उनीहरूले राजनीतिक समाधान र मानवीय सहायतामा जोड दिनेछन्।
भविष्यको चुनौती
मादुरोको पक्राउ र अमेरिकी हस्तक्षेपपछि भेनेजुयलाको भविष्य अनिश्चित बनेको छ। एकातिर वर्षौँदेखि थलिएको अर्थतन्त्र सुधार्ने चुनौती छ भने अर्कोतिर विदेशी सेनाको उपस्थितिमा हुने राजनीतिक संक्रमणले आन्तरिक गृहयुद्धको जोखिम पनि बढाएको छ। यसले विश्वको तेल बजार, भू-राजनीतिक शक्ति सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको व्याख्यामा नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ।
अमेरिका र भेनेजुयलाको सम्बन्ध अब केवल दुई देशको कुटनैतिक मामिला मात्र रहेन। यो विश्व राजनीतिको शक्ति सन्तुलन, विचारधाराको लडाइँ र प्राकृतिक स्रोतमाथिको नियन्त्रणको एउटा ज्वलन्त उदाहरण बनेको छ। भेनेजुयलामा लोकतन्त्र साँच्चै पुनर्बहाली हुन्छ वा यो नयाँ प्रकारको उपनिवेशवादको सुरुवात हो, र यसले विश्वव्यापी आर्थिक तथा राजनीतिक परिदृश्यलाई कसरी बदल्छ, त्यो भने भविष्यले नै बताउनेछ।
photo : AI Generated
(एजेन्सीहरूकाे सहयाेगमा)
